«Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα»
Ο Σωκράτης (470-399 π.Χ.) ήταν Αθηναίος φιλόσοφος και θεωρείται ένας από τους θεμελιωτές της δυτικής φιλοσοφίας. Παρότι δεν άφησε γραπτό έργο, η διδασκαλία του μας είναι γνωστή μέσω των μαθητών του, κυρίως του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα.
«Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα»
Ένα μόνο ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα
Ο Σωκράτης δεν δίδασκε γνώσεις, αλλά μέθοδο σκέψης. Με ερωτήσεις οδηγούσε τους συνομιλητές του να ανακαλύψουν μόνοι τους την αλήθεια.
Βιογραφικά Στοιχεία
Οι Μαθητές του
Η Σωκρατική Μέθοδος
Ο Σωκράτης ανέπτυξε μια μοναδική μέθοδο φιλοσοφικής έρευνας που βασίζεται στον διάλογο και τις ερωτήσεις. Αντί να διδάσκει απευθείας, οδηγούσε τους συνομιλητές του να ανακαλύψουν μόνοι τους την αλήθεια.
Μαιευτική Μέθοδος
Όπως η μητέρα του βοηθούσε τις γυναίκες να γεννήσουν, ο Σωκράτης βοηθούσε τους ανθρώπους να «γεννήσουν» τις ιδέες τους. Με ερωτήσεις έφερνε στο φως τη γνώση που υπήρχε κρυμμένη μέσα τους.
Σωκρατική Ειρωνεία
Προσποιούνταν άγνοια για να παρακινήσει τον συνομιλητή να εκθέσει τις απόψεις του. Στη συνέχεια, με ερωτήσεις αποκάλυπτε τις αντιφάσεις στη σκέψη του.
Έλεγχος
Η διαδικασία εξέτασης μιας θέσης μέσω συστηματικών ερωτήσεων, που οδηγούσε συχνά στην απορία - την συνειδητοποίηση της άγνοιας.
Κεντρικές Ιδέες
Ο Σωκράτης πίστευε ότι η πρώτη και σημαντικότερη γνώση είναι η γνώση του εαυτού μας. Η αυτογνωσία είναι η βάση της σοφίας και της ηθικής ζωής.
Κανείς δεν κάνει το κακό εκούσια. Αν γνωρίζουμε τι είναι το αγαθό, θα το πράττουμε. Η κακία προέρχεται από την άγνοια.
Ο Σωκράτης έδινε προτεραιότητα στην ψυχή έναντι του σώματος και του πλούτου. Η ευδαιμονία προέρχεται από την αρετή της ψυχής.
Ο Σωκράτης μιλούσε για μια «θεϊκή φωνή» που τον απέτρεπε από λανθασμένες πράξεις. Αυτό ερμηνεύτηκε ως εσωτερική συνείδηση ή ηθική διαίσθηση.
Η Κληρονομιά του
Ο Σωκράτης δεν ίδρυσε φιλοσοφική σχολή, αλλά οι μαθητές του δημιούργησαν πολλές:
- Πλατωνισμός - Η Ακαδημία του Πλάτωνα
- Κυνισμός - Αντισθένης, Διογένης
- Κυρηναϊκή Σχολή - Αρίστιππος
- Μεγαρική Σχολή - Ευκλείδης ο Μεγαρεύς
«Ο ανεξέταστος βίος ου βιωτός ανθρώπῳ» Η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη ζει ο άνθρωπος - Πλάτων, Απολογία Σωκράτους
Η Δίκη του Σωκράτη (399 π.Χ.)
Το 399 π.Χ. ο Σωκράτης, σε ηλικία 70 ετών, κατηγορήθηκε από τρεις Αθηναίους πολίτες: τον Μέλητο, τον Άνυτο και τον Λύκωνα.
Οι Κατηγορίες
1. Ασέβεια (Ἀσέβεια)
«Δεν αναγνωρίζει τους θεούς που αναγνωρίζει η πόλη και εισάγει νέα δαιμόνια.»
2. Διαφθορά της νεολαίας
«Διαφθείρει τους νέους» με τη διδασκαλία του.
Η δίκη έγινε ενώπιον 501 δικαστών. Ο Σωκράτης κρίθηκε ένοχος με ψήφους 280 έναντι 221.
Η Απολογία
Ο Σωκράτης υπερασπίστηκε τον εαυτό του χωρίς να ζητήσει έλεος. Αντίθετα, δήλωσε ότι η πόλη θα έπρεπε να τον τιμήσει αντί να τον τιμωρήσει.
«Εάν με σκοτώσετε, δεν θα βλάψετε εμένα περισσότερο από τον εαυτό σας... Δεν πιστεύω ότι επιτρέπεται να βλάψει ένας καλύτερος άνθρωπος έναν χειρότερο.» Πλάτων, Απολογία Σωκράτους
Όταν του ζητήθηκε να προτείνει εναλλακτική ποινή, πρότεινε αρχικά να τρέφεται δωρεάν στο Πρυτανείο (τιμή που απονεμόταν σε Ολυμπιονίκες). Τελικά πρότεινε πρόστιμο 30 μνών.
Ο Θάνατος
Ο Σωκράτης καταδικάστηκε σε θάνατο με κώνειο. Οι φίλοι του οργάνωσαν σχέδιο απόδρασης, αλλά αρνήθηκε.
«Κρίτων, οφείλουμε έναν πετεινό στον Ασκληπιό. Μη λησμονήσεις να τον πληρώσεις.»
Τα τελευταία λόγια του Σωκράτη - Πλάτων, Φαίδων
Πέθανε περιτριγυρισμένος από τους μαθητές του, συζητώντας για την αθανασία της ψυχής. Η στάση του απέναντι στον θάνατο έγινε υπόδειγμα φιλοσοφικής γαλήνης.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
- Πλάτων, Απολογία Σωκράτους
- Πλάτων, Κρίτων
- Πλάτων, Φαίδων
- Ξενοφών, Ἀπομνημονεύματα
- Αριστοφάνης, Νεφέλαι
- Guthrie, W.K.C., Socrates, Cambridge 1971