Τα ΣΥΜΒΟΛΑ και η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ
Σύμβολα παντού…
Αναρωτηθήκατε ποτέ πως επικοινωνούσαν οι άνθρωποι πριν
από την οργάνωση του γραπτού γλωσσικού κώδικα;
Αναρωτηθήκατε τι είναι τα τοτέμ των πρωτόγονων λαών;
• Η χρήση των συμβόλων σηματοδότησε την αρχή του
πολιτισμού. Ο άνθρωπος χρησιμοποίησε σύμβολα τα οποία
χάραξε πάνω σε βότσαλα, λάξευσε σε βράχους ή άλλα υλικά
για να επικοινωνήσει τους μύθους, τις ανησυχίες και τα
πιστεύω του στις επόμενες γενεές, πριν να εμφανιστεί η
γραφή. Έκανε τρύπες ή χάραζε γραμμές πάνω σε ξύλο ή οστά
για να καταγράψει ποσότητες και έφτιαχνε παραμύθια για να
επικοινωνήσει την αντίληψη για το καλό και το κακό,
παραμύθια που λέμε στα παιδιά ακόμη και σήμερα
• Οι λέξεις και οι αριθμοί – σύμβολα με τα οποία
είμαστε τόσο εξοικειωμένοι είναι το τέλος μιας μακριάς
πορείας που ξεκίνησε από την προϊστορική εποχή για να
φτάσει στο σήμερα, στο οποίο η επικοινωνία φαίνεται να μην
έχει κανένα περιορισμό.
Η σημασία των συμβόλων στην εξέλιξη των Επιστημών
Στις επιστήμες η ταξινόμηση και κωδικοποίηση των γνώσεων
είναι θεμελιώδες εργαλείο για την εξέλιξή τους, καθώς το
κλειδί της εξέλιξης είναι η δυνατότητα συνεννόησης και
συνεργασίας των επιστημόνων. Στη Χημεία η ανάγκη αυτή
είναι επιτακτική, γιατί έχει να διαχειριστεί εκατομμύρια
χημικές ενώσεις. Η ανάγκη αυτή,
οδήγησε στη χρήση διεθνών
συμβόλων για την αναπαράσταση
των ατόμων των χημικών στοιχείων
και των μορίων των χημικών
στοιχείων και των χημικών
ενώσεων.
Η γλώσσα της Χημείας είναι η
περισσότερο διαδεδομένη γλώσσα
στον κόσμο, γιατί όλοι οι λαοί
χρησιμοποιούν τα ίδια σύμβολα
για την αναπαράσταση των ατόμων
και των μορίων.
Βραχογραφία 20.000 ετών στην Αλταμίρα
της Ισπανίας. Απεικονίζει πρωτόγονες
σκηνές κυνηγιού
Ο πήλινος δίσκος της Φαιστού σε
γραμμική Α
Επιτυχημένες και αποτυχημένες προσπάθειες συμβολισμού
Οι αρχαίοι Έλληνες για τον συμβολισμό
διάφορων υλικών χρησιμοποίησαν τα
σύμβολα που χρησιμοποιούσαν για τους
πλανήτες, συνδυάζοντας τις ιδιότητες του
υλικού με το σύμβολο που
χρησιμοποιούσαν.
Για παράδειγμα, για τον λαμπερό χρυσό
χρησιμοποίησαν το σύμβολο του Ήλιου.
Οι αλχημιστές, επηρεασμένοι από τους
αρχαίους Έλληνες, χρησιμοποίησαν τη
γλώσσα των συμβόλων για να
αναπαραστήσουν τις χημικές ουσίες.
Ο συμβολισμός των αλχημιστών όμως
δεν ήταν πρακτικός, γιατί είχε
μυστικιστικό χαρακτήρα.
Ο σημερινός συμβολισμός των χημικών
στοιχείων οφείλεται στον Σουηδό χημικό
J.J. Berzelious (1779-1848).
Ο βαρόνος J.J. Berzelious θεωρείται, μαζί
με τους R. Boyle, J. Dalton και A. Lavoisier,
ένας από τους ιδρυτές της σύγχρονης
χημείας και ο «πατέρας της σουηδικής
χημείας». Έγινε μέλος της Βασιλικής
Σουηδικής Ακαδημίας Επιστημών το 1808
και η Ημέρα του Berzeliοus γιορτάζεται
στις 20 Αυγούστου.
Ανέπτυξε ένα σύγχρονο σύστημα
συμβολισμού για τους χημικούς τύπους
Berzelious που έδειχνε τη σύνθεση οποιασδήποτε ένωσης τόσο ποιοτικά όσο και ποσοτικά.
Το σύστημά του συντόμευσε τα λατινικά ονόματα των στοιχείων με ένα ή δύο γράμματα και
εφάρμοσε εκθέτες για να προσδιορίσει τον αριθμό των ατόμων κάθε στοιχείου που υπάρχει
στην ένωση. Αργότερα, οι χημικοί μετέτρεψαν τους εκθέτες του χημικού τύπου του
Berzelious σε δείκτες. Για παράδειγμα: ΝΗ
3
--→ ΝΗ
3
.
Τα κυριότερα στοιχεία
Ελληνικό
όνομα
Αγγλικό
όνομα
Σύμβολο
Υδρογόνο
Hydrogen
H
Οξυγόνο
Oxygen
O
Άζωτο
Nitrogen
N
Άνθρακας
Carbon
C
Θείο
Sulfur
S
Φωσφόρος
Phosphorus
P
Φθόριο
Fluorine
F
Χλώριο
Chlorine
Cl
Βρώμιο
Bromine
Br
Ιώδιο
Iodine
I
Πυρίτιο
Silicon
Si
Νάτριο
Sodium (Natrium)
Na
Κάλιο
Potassium
K
Ασβέστιο
Calcium
Ca
Μαγνήσιο
Magnesium
Mg
Αλουμίνιο
Aluminium
Al
Ψευδάργυρος
Zinc
Zn
Σίδηρος
Ferrum (iron)
Fe
Υδράργυρος
Mercury
Hg
Χαλκός
Copper
Cu
Μόλυβδος
Lead
Pb
Άργυρος
Silver
Ag
Χρυσός
Gold
Au
Η γλώσσα της Χημείας είναι… ελληνική υπόθεση
Από τα 120 φυσικά και τεχνητά στοιχεία που είναι γνωστά σήμερα, 42 έχουν όνομα που έχει
ελληνική προέλευση.
Για χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι γνώριζαν και χρησιμοποιούσαν επτά μόνο μέταλλα, τον
χρυσό, τον άργυρο, τον υδράργυρο, τον σίδηρο, τον χαλκό, τον μόλυβδο και τον κασσίτερο.
Η προέλευση των ονομάτων αυτών των στοιχείων, όπως και των αμέταλλων θείο και
άνθρακας, χάνεται στην αυγή του πολιτισμού.
Τα περισσότερα στοιχεία όμως δεν υπάρχουν στη φύση σε ελεύθερη κατάσταση, αλλά
ενωμένα με άλλα στοιχεία, σε μορφή χημικών ενώσεων. Αυτά απομονώθηκαν από τις αρχές
του 18ου αιώνα μέχρι σήμερα, μετά τη θεμελίωση της σύγχρονης χημείας.
Ας δούμε όμως μερικά από τα στοιχεία με ελληνικά ονόματα και τη σημασία του ονόματος:
ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΕ ΟΝΟΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΡΙΖΑΣ
ΣΤΟΙΧΕΙΟ
ΣΥΜΒΟΛΟ
ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ
ΝΟΝΟΣ
ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ - ΣΗΜΑΣΙΑ
ΑΖΩΤΟ
Ν
1772
Lavoisier
α (στερητικό) + ζωή: δεν συντηρεί
τη ζωή
ΑΚΤΙΝΙΟ
Ac
1889
Debierne
Ακτίνα: στο σκοτάδι φεγγίζει με
μπλε ανταύγειες
ΑΝΘΡΑΚΑΣ
C
3750 π.Χ.
Χάνεται στα βάθη των αιώνων
ΑΝΤΙΜΟΝΙΟ
Sb
3000 π.Χ.
Αντί + μόνος: σπάνια βρίσκεται
ελεύθερο
ΑΡΓΙΛΙΟ ή
ΑΛΟΥΜΙΝΙΟ
Al
1825
Davy
Aπό την άργιλο (πηλός), που μάλλον
συνδέεται με το επίθετο αργός =
λαμπερός, λευκός, ταχύς
ΑΡΓΟ
Ar
1894
Rayleigh
Αργός = αδρανής
ΑΡΓΥΡΟΣ
Ag
5000 π.Χ.
Αργός = λαμπερός
ΑΡΣΕΝΙΚΟ
As
1817
Aπό το περσικό zarniq = χρυσός, ή από
το φύλο αρσενικό
ΑΣΤΑΤΟ
At
1940
Ασταθές
ΒΑΡΙΟ
Ba
1808
Davy
Βαρύς
ΒΡΩΜΙΟ
Br
1825
Balard,
Βρόμος = δυσοσμία
ΔΥΣΠΡΟΣΙΟ
Dy
1886
Δυσπρόσιτος = δύσκολο να βρεθεί
ΗΛΙΟ
He
1868
Janssen
Ήλιος
ΘΑΛΛΙΟ
Tl
1861
Crookes
Θαλλός = νέο, τρυφερό κλαδάκι,
βλαστάρι
ΙΡΙΔΙΟ
Ir
1804
Tenant
Ίρις = ουράνιο τόξο
ΙΩΔΙΟ
Ι
1811
Ιώδης = έχει το μοβ χρώμα του ίου, της
βιολέτας.
ΚΡΥΠΤΟ
Kr
1898
Ramsay
Κρυμμένο
ΟΞΥΓΟΝΟ
O
1774
Lavoisier
Οξύ + γεννώ
ΤΙΤΑΝΙΟ
Ti
Klaproth
Τιτάν, από την ελληνική μυθολογία
ΥΔΡΟΓΟΝΟ
H
Lavoisier
Ύδωρ + γεννώ
ΦΩΣΦΟΡΟΣ
P
1669
Brand
Φως + φέρω
ΧΛΩΡΙΟ
Cl
1774
Davy
Χλωρός = κιτρινοπράσινος
ΧΡΩΜΙΟ
Cr
1797
Vauquelin
Χρώμα
O ρόλος της IUPAC στην ονοματολογία της Χημείας
Η Διεθνής Ένωση Καθαρής και Εφαρμοσμένης Χημείας (IUPAC) είναι η παγκόσμια αρχή για
τη χημική ονοματολογία, την ορολογία, συμπεριλαμβανομένης της ονομασίας νέων
στοιχείων στον περιοδικό πίνακα, τις τυποποιημένες μεθόδους μέτρησης, τις σχετικές
ατομικές μάζες και πολλά άλλα δεδομένα.
Αναπτύσσει συστάσεις που δημιουργούν μια κοινή γλώσσα για την παγκόσμια κοινότητα της
χημείας.
Στις 28 Νοεμβρίου 2016, η IUPAC ενέκρινε το όνομα και τα σύμβολα για τα τέσσερα τελευταία
στοιχεία του Περιοδικού Πίνακα, όπως τον γνωρίζουμε μέχρι σήμερα:
Nihonium και σύμβολο Nh, για το στοιχείο 113. Το όνομα προήλθε από το Nihon που είναι
ένας από τους δύο τρόπους για να πούμε "Ιαπωνία" στα ιαπωνικά και κυριολεκτικά σημαίνει
"η χώρα του ανατέλλοντος ηλίου".
Moscovium και σύμβολο Mc, για το στοιχείο 115. Το Moscovium ονομάστηκε προς τιμή ττης
Μόσχας και τιμά την αρχαία ρωσική γη που είναι η έδρα του Κοινού Ινστιτούτου Πυρηνικής
Έρευνας, όπου πραγματοποιήθηκαν τα πειράματα ανακάλυψης.
Tennessine και σύμβολο Ts, για το στοιχείο 117. Το Tennessine αναγνωρίζει τη συμβολή της
περιοχής του Τενεσί των Ηνωμένων Πολιτειών, συμπεριλαμβανομένου του Εθνικού
Εργαστηρίου Oak Ridge, του Πανεπιστημίου Vanderbilt και του Πανεπιστημίου του Tennessee
στο Knoxville, στην έρευνα υπερβαρέων στοιχείων.
Oganesson και σύμβολο Og, για το στοιχείο 118. Τέλος, και σύμφωνα με την παράδοση της
τιμής ενός επιστήμονα, το όνομα oganesson και το σύμβολο Og για το στοιχείο 118
προτάθηκε από τις συνεργαζόμενες ομάδες ανακαλύψεων στο Joint Instute for Nuclear
Research, Dubna (Ρωσία) και Lawrence Livermore Naonal Laboratory (ΗΠΑ) και τιμά τον
καθηγητή Yuri Oganessian για την πρωτοποριακή του συμβολή στην έρευνα
τρανσακτινοειδών στοιχείων. Τα πολλά επιτεύγματά του περιλαμβάνουν την ανακάλυψη
υπερβαρέων στοιχείων και σημαντικές προόδους στην πυρηνική φυσική υπερβαρέων
πυρήνων, συμπεριλαμβανομένων πειραματικών στοιχείων για το «νησί της σταθερότητας».
ΠΗΓΕΣ:
«Χημεία» - Β Γυμνασίου, Φ. Σιδέρη-Π. Θεοδωρόπουλος, «Ελληνικά Γράμματα» 2007
Σχολικό βιβλίο Χημείας Β Γυμνασίου 2023
hps://iupac.org/what-we-do/nomenclature/