Εξισλαμισμοί

Βασική αρχή της κοινωνικής οργάνωσης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν η διάκριση ανάμεσα σε πιστούς (μουσουλμάνους) και απίστους, οι οποίοι βρίσκονταν σε υποδεέστερη θέση. Συνεπώς, η αλλαγή θρησκεύματος σήμαινε την ένταξη του υπηκόου σε μία ανώτερη κοινωνική ομάδα, με περισσότερα δικαιώματα. Οι Οθωμανοί δεν άσκησαν επίσημη πολιτική βίαιου εξισλαμισμού. Η απώλεια εσόδων από την καταβολή του κεφαλικού φόρου ήταν ένας πρακτικός λόγος για να μην ενθαρρύνουν τη μεταστροφή στο Ισλάμ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν φαινόμενα βίαιων εξισλαμισμών κατά τόπους, ιδιαίτερα σε περιοχές της Μικράς Ασίας και των Βαλκανίων.

Μεμονωμένες εξωμοσίες. Ήταν ο πιο συνήθης τρόπος μεταστροφής στο Ισλάμ.
Αίτια:

• η επιθυμία για βελτίωση της κοινωνικής και οικονομικής θέσης του μεταστρεφόμενου
• η απογοήτευση των χριστιανών, που πίστευαν ότι ο Θεός τούς είχε εγκαταλείψει κι ευνοούσε τους μουσουλμάνους
• οι μικτοί γάμοι μουσουλμάνων με χριστιανές γυναίκες (το αντίστροφο απαγορευόταν)
• η αποφυγή της θανατικής ποινής εφόσον αυτή είχε επιβληθεί από οθωμανικό δικαστήριο

Μαζικές εξωμοσίες
Αίτια:

• η αντίσταση των κατοίκων μιας περιοχής στην οθωμανική κατάκτηση
• η επιθυμία για τη διατήρηση τοπικών προνομίων, φορολογικής ατέλειας, της έγγειας ιδιοκτησίας κ.ά.
• η στρατολόγηση νεαρών χριστιανών αγοριών για τα τάγματα των γενιτσάρων (παιδομάζωμα)

Η διαδικασία μεταστροφής στο Ισλάμ ήταν απλή: ο νεοφώτιστος έπρεπε να απαγγείλει τρεις φορές τη φράση «Ένας είναι ο Θεός και Προφήτης του ο Μωάμεθ». Η τελετή του εξισλαμισμού συνοδευόταν από την παροχή χρηματικών δώρων και ενδυμάτων στους νεοφώτιστους. Όσοι χριστιανοί μετάνιωναν και αποκήρυσσαν το Ισλάμ, έχαναν τη ζωή τους καθώς, σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο, η απάρνηση του Ισλάμ επέφερε ως ποινή τον θάνατο.