Δεν υπήρχε ενιαίο και ομοιόμορφο σύστημα οργάνωσης, αλλά πολλές ιδιαιτερότητες και ποικιλομορφία από τόπο σε τόπο. Ακόμη και η αυτονομία των κοινοτήτων ούτε απόλυτη ήταν ούτε γενικευμένη και σταθερή.
Ο βαθμός αυτονομίας μιας κοινότητας ήταν συνάρτηση διαφόρων παραγόντων:
- του χρόνου κατάκτησης της περιοχής
- του τρόπου κατάκτησης: υποταγή ή μετά από προβολή αντίστασης
- της γεωγραφικής θέσης, εάν επρόκειτο για στρατηγικής σημασίας ή μεθοριακή περιοχή: όσες κοινότητες βρίσκονταν σε στρατηγικές περιοχές που θεωρούνταν σημαντικές για το κράτος απολάμβαναν ειδικά προνόμια
- του μεγέθους και της σύνθεσης του πληθυσμού: ισχυρότερες, κατά κανόνα, χριστιανικές κοινότητες υπήρχαν εκεί που υπερτερούσε ο χριστιανικός πληθυσμός έναντι του μουσουλμανικού ή εκεί που ήταν αποκλειστικά ελληνικός (π.χ. σε ορεινά χωριά)
- της ιδιαίτερης οικονομικής σημασίας του τόπου: όσες κοινότητες παρήγαγαν προϊόντα που είχαν μεγάλη σημασία για την αυτοκρατορία (π.χ. μεταλλεύματα) απολάμβαναν ειδικά προνόμια
- του καθεστώτος της έγγειας ιδιοκτησίας: όταν οι γαίες μιας περιοχής ήταν οθωμανικά τιμάρια, ή αργότερα τσιφλίκια, δεν υπήρχαν πολλά περιθώρια ανάπτυξης κοινοτικών θεσμών από τους καλλιεργητές της γης, σε αντίθεση με τα λεγόμενα κεφαλοχώρια, που κατοικούνταν από ελεύθερους καλλιεργητές
1. Η σχέση των προεστών με την οθωμανική εξουσία
«Η παρεμβατικότητα της οθωμανικής εξουσίας στο εσωτερικό τής κοινότητας ήταν εξαιρετικά περιορισμένη. Οι Οθωμανοί θεωρούσαν την όποια προυχοντική ηγεσία νόμιμο εκπρόσωπο της κοινότητας, αν δεν υπήρχε αμφισβήτηση από το εσωτερικό της, και επενέβαιναν μόνο όταν είχε διασαλευτεί η δημόσια τάξη ή γίνονταν δέκτες παραπόνων από μέλη της κοινότητας για ατασθαλίες του προύχοντά τους. Η έκκληση για επέμβαση της οθωμανικής εξουσίας έπρεπε να μορφοποιηθεί σε συλλογική και τεκμηριωμένη καταγγελία η οποία υποβαλλόταν αρχικά στον ιεροδίκη και από εκεί στις ανώτερες διοικητικές αρχές ή ακόμη και στην ίδια την Υψηλή Πύλη. […] Αν οι κατηγορίες ήταν σοβαρότερες, για παράδειγμα συνεργασία με εχθρούς του κράτους ή ληστές, ή διατάραξη της δημοσιονομικής τάξης με επιβολή αυθαίρετων δοσιμάτων, η περιουσία του προύχοντα δημευόταν και ο ίδιος πλήρωνε με τη ζωή του την ενασχόλησή του με τα κοινά.»
[Δ. Παπασταματίου–Φ. Κοτζαγεώργης. (2015). Ιστορία του Νέου Ελληνισμού κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Πολιτικής Κυριαρχίας. ΣΕΑΒ: Αθήνα, σελ. 125.]Δραστηριότητα
Πώς κατανοείτε τη φράση: «Οι επικεφαλής των κοινοτήτων...υπόλογοι.» (σελ. 145). Για να απαντήσετε, να αναζητήσετε πληροφορίες σχετικές με τις αρμοδιότητες των τοπικών αρχόντων. Να λάβετε υπόψη το ψηφιακό μαθησιακό αντικείμενο και το παράθεμα.