Από τα τέλη του 14ου αιώνα, οι Οθωμανοί συγκέντρωναν νεαρά αγόρια 8-20 (αργότερα έως 15) χρονών από τις χριστιανικές περιοχές που είχαν κατακτήσει, τα οποία προόριζαν πρωτίστως για στρατιωτική υπηρεσία. Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, η πρακτική αυτή εξελίχθηκε σταδιακά σε σταθερό θεσμό στρατολόγησης. Οι νεοσύλλεκτοι του παιδομαζώματος, οι οποίοι ασπάζονταν υποχρεωτικά το Ισλάμ, αποκτούσαν καθεστώς σουλτανικού δούλου και εντάσσονταν στην πλειονότητά τους στο σώμα των γενιτσάρων. Οι ικανότεροι εξ αυτών εκπαιδεύονταν για να στελεχώσουν τις υψηλές θέσεις του στρατού και της διοίκησης (ιτς ογλάν). Οι περισσότεροι μεγάλοι βεζίρηδες και ανώτεροι αξιωματούχοι από την εποχή του σουλτάνου Μεχμέτ Β΄ (1451-81) μέχρι και τα χρόνια του μεγάλου βεζίρη Μεχμέτ Κιοπρουλού πασά (1656-61) προέρχονταν από το παιδομάζωμα. Επομένως, η πρακτική αυτή συνέβαλε, για δύο αιώνες τουλάχιστον, στη συγκρότηση μιας ιεραρχίας που παρέμενε γενικά πιστή και σε απόλυτη εξάρτηση από τον σουλτάνο. Από το β΄ μισό του 17ου αι. η πρακτική του παιδομαζώματος άρχισε να φθίνει, καθώς το σώμα των γενιτσάρων ολοένα και συχνότερα επανδρωνόταν από νέους μουσουλμάνους, μέλη των διακεκριμένων οικογενειών της αυτοκρατορίας.
Η στάση των χριστιανικών πληθυσμών έναντι του μέτρου ήταν ανάμικτη. Ήταν ασφαλώς τραυματική εμπειρία για τις οικογένειες που υποβάλλονταν στο μέτρο, καθώς έπληττε τις προοπτικές επιβίωσής τους (γι’ αυτό οι χριστιανοί συχνά το αποκαλούσαν «φόρο αίματος»). Αρκετές φορές υπήρχε αντίδραση, η οποία, ακόμη κι όταν δεν έπαιρνε τη μορφή εξέγερσης (όπως π.χ. στη Νάουσα, το 1705), κατέληγε στη φυγή των παιδιών στα βουνά ή σε απόμερα μέρη ή στην τέλεση πρώιμων γάμων μεταξύ παιδιών ή, ακόμη, και σε ακρωτηριασμό των παιδιών ώστε να αποφύγουν τη στρατολόγηση. Υπήρχαν, όμως, και περιπτώσεις θετικής υποδοχής του μέτρου λόγω του ότι το παιδί μπορούσε να ανέλθει κοινωνικά.
Στρατολόγηση και εκπαίδευση των γενιτσάρων
1. Απόσπασμα χειρογράφου του Βοημού βαρόνου Βεγκέσλα Βρατισλάφ φον Μήτροβιτς, 1599 «Οι εν λόγω γενίτσαροι είναι κατά το πλείστον πρόσωπα εξανδραποδισθέντα, ή τέκνα χριστιανών χωρικών ζώντων υπό την Τουρκικήν προστασίαν. Εκατοντάδες τινές των τελευταίων τούτων συναθροίζονται έκαστον τρίτον έτος μετά των αρρένων τέκνων των, ηλικίας οκτώ, εννέα ή δέκα ετών. Επί τόπου υπάρχουν ιατροί κρίνοντες την πνευματικήν ικανότητα εκάστου παιδίου ατομικώς εκ της προσωπικής του εντυπώσεως και ορίζοντες δι’ οποίαν μέλλουσαν απασχόλησιν είναι προτιμότερον να ετοιμασθή. Όσα υπόσχονται περισσότερον αποστέλλονται εις την υπηρεσίαν του Τούρκου αυτοκράτορος, η δ’ επομένη σειρά εις την υπηρεσίαν των πασάδων και άλλων επισήμων Τούρκων. Τα λοιπά, όσα φαίνονται υποσχόμενα μικροτέραν διάνοιαν, πωλούνται, προς εν δουκάτον έκαστον, εις Ανατολήν ή Ασίαν εις πάντα θελήσοντα να τ’ αγοράση. […] Περί την ηλικίαν λοιπόν των είκοσι ετών, και όταν είναι όλα μαυρισμένα εκ του ηλίου και της ζέστης και εξοικειωμένα εις παν είδος εργασίας, φέρονται εις Κωνσταντινούπολιν εκ των διαφόρων χωρών όπου είχον ούτω διασκορπισθή. Εκεί τα δραστηριώτερα καταγράφονται ως νέοι γενίτσαροι και τάσσονται υπό παλαιούς γενιτσάρους διά να μάθουν υπό την διδασκαλίαν των να σκοπεύουν, να πυροβολούν, να μεταχειρίζωνται την σπάθην, να εξακοντίζουν βέλη, να πηδούν χάνδακας και ν’ αναρριχώνται τείχη.» 2. Σουλτανικό φιρμάνι για τον τρόπο στρατολόγησης των γενιτσάρων, 1666 «Άμα τη αφίξει του παρόντος Αυτοκρατορικού διατάγματός Μου, έστω γνωστόν ότι κατά τας ισχυούσας παλαιάς διατάξεις επιβάλλεται η στρατολογία των εν ταις Αυτοκρατορικαίς χώραις Μου κατοικούντων ραγιάδων διά τας ανάγκας της Αυτοκρατορικής Μου φρουράς. […] Επειδή η υπηρεσία αύτη δέον να εκτελεσθή μετά μεγάλης περισκέψεως, παραγγέλλω όπως στρατολογήσητε μεταξύ των εκλεκτοτέρων, ρωμαλεωτέρων και καταλληλοτέρων νέων από εκατόν πεντήκοντα μέχρις εκατόν εξήκοντα νεανίας και αποστείλητε αυτούς μετά των σχετικών καταλόγων, φερόντων το όνομα και τα χαρακτηριστικά εκάστου μετά των συνοδών των τμηματικώς εις την πρωτεύουσάν Μου. […] Να ίδης, αν υποτελής τις έχη πολλούς υιούς, να εκλέξης από τους έχοντας ηλικίαν από δέκα πέντε μέχρις είκοσιν ετών τον πλέον εύρωστον και κατάλληλον δι’ υπηρεσίαν […], αποφεύγων να εγγράψης τους μονογενείς ή και περισσοτέρους του ενός υιούς των πολυτέκνων πατέρων, εκτός εάν ο υιός ούτος οικειοθελώς επιθυμή να στρατολογηθή και είναι κατάλληλος δι’ υπηρεσίαν. Εγράφη τέλη Ρετζέπ 1076 εν τη έδρα Κωνσταντινουπόλεως (5 Φεβρουαρίου 1666)»
[Απόστολου Βακαλόπουλου, Πηγές της ιστορίας της Μακεδονίας 1354-1833, Θεσσαλονίκη 1989, 127-28, 248-50]
Δραστηριότητα 1
Συνδυάζοντας τις πληροφορίες του βιβλίου, του ψηφιακού μαθησιακού αντικειμένου και του χάρτη επέκτασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (ΨΜΑ σελ. 143), να αντιπαραβάλλετε το χρονολόγιο της εδαφικής εξάπλωσης με αυτό της εφαρμογής του παιδομαζώματος. Τι παρατηρείτε; Ποια συμπεράσματα μπορείτε να αντλήσετε για τον χαρακτήρα της αυτοκρατορίας;
Δραστηριότητα 2
Αναζητήστε πληροφορίες για το έθιμο «Γενίτσαροι [ή Γιανίτσαροι] και Μπούλες» που αναβιώνει κάθε χρόνο στην περιοχή της Νάουσας την περίοδο της Αποκριάς. Πώς συνδέονται το όνομα και οι συμβολισμοί του με την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας;
Μνημεία
Κατά την αφήγηση του Οθωμανού περιηγητή Εβλιά Τσελεμπή (17ος αι.), μετά την κατάκτηση των Χανίων, το 1645, ο υψηλόβαθμος αξιωματικός των γενιτσάρων Μαχμούτ αγάς ξεκίνησε την κατασκευή ενός νέου τζαμιού, το οποίο όμως δεν πρόλαβε να αποτελειώσει. Ολοκληρώθηκε αργότερα από τον διοικητή (μπεηλέρμπεη) της Ρούμελης Κιουτσούκ Χασάν πασά, που διορίστηκε πρώτος διοικητής των Χανίων, και γι’ αυτό πήρε το όνομά του. Λόγω της θέσης του στο λιμάνι των Χανίων, είναι επίσης γνωστό ως Γιαλί Τζαμί, που σημαίνει «παραθαλάσσιο τζαμί» (yalı=ακτή, από την ελληνική λέξη γιαλός). Θεωρείται το πρώτο εξ ολοκλήρου καινούριο μουσουλμανικό δημόσιο κτίσμα που χτίστηκε στην Κρήτη. Δίπλα στο τζαμί υπήρχαν κήπος, όπου είχαν ταφεί επιφανείς μουσουλμάνοι των Χανίων, και ο τουρμπές (μαυσωλείο) του Κιουτσούκ Χασάν πασά και της συζύγου του.
[Πηγή: Η περιφέρεια των Χανίων: στα βήματα του Εβλιά Τσελεμπή]Προτεινόμενοι διαδικτυακοί τόποι
Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού - Πληθυσμοί και κράτοςBritannica - Janissary