Όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη, ο πατριαρχικός θρόνος ήταν κενός. Στη θέση αυτή ο σουλτάνος Μεχμέτ Β΄ τοποθέτησε τον Γεννάδιο Β΄ Σχολάριο (1400-1473). Η ανασύσταση του Πατριαρχείου είχε μεγάλο συμβολικό βάρος για τους χριστιανούς και ο σουλτάνος, με την επιλογή του αυτή, προσδοκούσε αφενός να προβάλει τον εαυτό του ως διάδοχο των βυζαντινών αυτοκρατόρων, αφετέρου να προσελκύσει χριστιανούς για να εγκατασταθούν στην Κωνσταντινούπολη, η οποία είχε ερημωθεί.
Ο σουλτάνος Μεχμέτ Β΄ συνόδεψε την ανασύσταση του Πατριαρχείου με την παραχώρηση σειράς προνομίων, με βάση τα οποία ο πατριάρχης θα ασκούσε στο εξής το θρησκευτικό λειτούργημά του εντός του οθωμανικού κρατικού πλαισίου. Τα προνόμια επέτρεψαν στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης να αναδειχθεί ως το κύριο πνευματικό και διοικητικό κέντρο των υπόδουλων λαών της ορθόδοξης Ανατολής. Έδρα του, από το 1601 και εξής, ορίστηκε ο μικρός ναός του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι, όπου παραμένει μέχρι και σήμερα.
Διοικητική δομή και αρμοδιότητες: Ο πατριάρχης εκλεγόταν από τη σύνοδο των μητροπολιτών, αλλά η τοποθέτησή του στον πατριαρχικό θρόνο οριστικοποιούνταν με την έκδοση σουλτανικού βερατίου. Συχνά η οθωμανική εξουσία επενέβαινε για την παύση «ανεπιθύμητων» πατριαρχών· τα επιχειρήματα που επικαλούνταν σε τέτοιες περιπτώσεις ήταν κατά βάση δύο: είτε ότι διασάλευε τη δημόσια τάξη με τη συμπεριφορά του και γινόταν επικίνδυνος για το κράτος είτε ότι δεν κατέβαλλε κανονικά τους φόρους στο κρατικό ταμείο. Ο πατριάρχης ήταν υπόλογος έναντι του σουλτάνου για τη νομιμοφροσύνη των πιστών. Άλλωστε, η διατήρηση της εκκλησιαστικής ιεραρχίας μόνο με αυτήν την έννοια ήταν χρήσιμη στους κυρίαρχους.
1. Βεράτι του σουλτάνου Βαγιαζήτ Β΄ για τον διορισμό του πατριάρχη Συμεών Α΄, 9-18 Απριλίου 1483
«[...] Τώρα, ο κομιστής του τιμημένου μου διατάγματος, ο Συμεών έχοντας διορισθεί Πατριάρχης στην θεοφρούρητη Κωνσταντινούπολη και υπεύθυνος να παραδίδει στο ηγεμονικό μου θησαυροφυλάκιο κάθε γιορτή των Χριστιανών [=Πάσχα] 2.000 φλουριά, να έχει στην εξουσία του τον διορισμό και την παύση στα βιλαέτια [=επαρχίες] […].
Ο παραπάνω Πατριάρχης, ώσπου να πεθάνει, να είναι ο έγκυρος Πατριάρχης. Αλλά, αν
ενεργεί αντίθετα προς τις δικές τους θρησκευτικές πρακτικές, η συνάθροιση των μητροπολιτών με σύμπνοια να κάνει ανάκριση και, αν είναι άξιος να παυθεί, να διορισθεί Πατριάρχης κάποιος άλλος, τον οποίο να εκλέξουν.
Συνοπτικά, στη Δύση (Rumili) και στην Ανατολή (Anadolu), οπουδήποτε συνήθιζαν να εξουσιάζουν κατά το παρελθόν αυτοί που ήσαν Πατριάρχες, και αυτός επίσης να εξουσιάζει. [...]
Εκτός από τον ίδιο και από αυτούς που όρισε, κανένας Μουσουλμάνος ή άπιστος να μην παρεμβαίνει είτε είναι από αυτή τη μεριά, είτε είναι από την άλλη μεριά*, είτε είναι στα νησιά. Τα παραπάνω μέρη να είναι στην εξουσία του, με τον τρόπο που αναφέρθηκε.
Χωρίς αυτόν κανένας άπιστος να μη συνάπτει γάμο σύμφωνα με τις θρησκευτικές πρακτικές τους, και να μη χωρίζει, και να μη γίνεται δεκτός στην εκκλησία. […]
[Ε.Α. Ζαχαριάδου. (1996). Δέκα τουρκικά έγγραφα για την Μεγάλη Εκκλησία (1483-1567). ΕΙΕ/ΙΒΕ: Αθήνα, σελ. 157-60]
Ο ναός της Μονής ήταν έδρα του Πατριαρχείου από το 1456 έως το 1587, όταν ο σουλτάνος Μουράτ Γ΄ τον κατέσχεσε και τον μετέτρεψε σε τζαμί. [Πηγή: S. Schweigger. (1608) Ein newe Reyßbeschreibung auß Teutschland Nach Constantinopel und Jerusalem. Nürnberg: Lantzenberger, σελ. 118. Heidelberg University Library. Online-Resource]
Δραστηριότητα
Λαμβάνοντας υπόψη τις πληροφορίες σχετικά με τη νομιμοποίηση της εκλογής των πατριαρχών και τις δικαιοδοσίες του σουλτάνου, να αναζητήσετε παραδείγματα πατριαρχών που απομακρύνθηκαν από τον πατριαρχικό θρόνο με σουλτανική παρέμβαση. Ποιοι ήταν οι λόγοι που ώθησαν, κάθε φορά, τον σουλτάνο στην ενέργεια αυτή; Πώς, κατά τη γνώμη σας, επηρέασε αυτή η οθωμανική τακτική τη θέση του πατριάρχη μακροπρόθεσμα;