Ο θεσμός της δουλοπαροικίας

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

Μία από τις πηγές προέλευσης των δουλοπαροίκων της μεσαιωνικής Ευρώπης ήταν η μεγάλη μάζα των δούλων της πρώην Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και των βαρβαρικών κρατών που τη διαδέχτηκαν. Από τον 2ο ακόμη μ.Χ. αιώνα η ελάττωση της παραγωγής επέβαλε την κατάτμηση των μεγάλων γαιοκτησιών, που καλλιεργούνταν από ομάδες εργασίας δούλων τους οποίους στέγαζε και έτρεφε ο γαιοκτήμονας, σε μικρότερα αγροτικά νοικοκυριά, μερικά από τα οποία διανεμήθηκαν σε δούλους όχι πάντα απελεύθερους. Σε μερικές περιπτώσεις οι απελεύθεροι εξομοιώνονταν με τα ελεύθερα μέλη της κοινωνίας, αλλά, κατά κανόνα, ακόμη και αυτοί εξακολουθούσαν να τελούν υπό την προστασία του πρώην κυρίου τους, στον οποίο όφειλαν υπακοή και προσφορά υπηρεσιών.
Στη μεγάλη του πλειονότητα οι χωρικοί του τέλους της αυτοκρατορίας και των αρχών του μεσαίωνα δεν ήταν ούτε δούλοι ούτε απελεύθεροι, αλλά κολωνοί (coloni), έποικοι. Οι χωρικοί αυτοί αποκτούσαν δικό τους κτήμα με δωρεά ενός γαιοκτήμονα ή του παραχωρούσαν τη δική τους γη, με αντάλλαγμα την προστασία του και μια στέγη, όπου διέμεναν υπό καθεστώς εξάρτησης από αυτόν. Αυτή η συναλλαγή συνόδευε συχνά την πράξη με την οποία ένα άτομο εμπιστευόταν τον εαυτό του σε ένα ισχυρό πρόσωπο, στο οποίο ορκιζόταν αφοσίωση, αν και η πράξη αυτή δεν συνεπαγόταν πάντα τέτοια ανταλλαγή. Σκοπός ήταν η εξασφάλιση προστασίας απέναντι στον εισπράκτορα των φόρων και προστασίας κατά των επιδρομέων και των αρπακτικών γειτόνων. Όποια και αν ήταν όμως η προέλευση των κολωνών, ένα πρόβλημα σχετικά με αυτούς, παλιό όσο και η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ήταν η εξεύρεση τρόπου για να εμποδίζονται να εγκαταλείπουν τη γη τους. Η λύση βρέθηκε, τελικά, ήταν η πρόσδεσή τους στο κτήμα τους. Αυτό έγινε, πιθανότατα για δημοσιονομικούς (φορολογικούς) αρχικά λόγους, από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο, το 332. Ήταν όμως ένα μέτρο τόσο χρήσιμο στους γαιοκτήμονες, ώστε εξακολούθησε να μένει ακλόνητο και ως τον 6ο αιώνα.

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

Για κανένα φαινόμενο της οικονομικής ιστορίας της αρχαιότητας οι πηγές δεν είναι φανερά ανεπαρκέστερες και η αλήθεια πιο απροσπέλαστη απ’ ό, τι για την παράλληλη ιστορική εξέλιξη της εκμίσθωσης και της δουλείας.[…] Όσον αφορά στη διαχείριση και την εργασία, η εύπορη τάξη είχε την ευχέρεια αρκετών επιλογών. Μια απ’ αυτές ήταν το «κτήμα δούλων», όπου δούλοι αναλάμβαναν σε μόνιμη βάση τόσο την εργασία όσο και τη διαχείριση των κτημάτων, ενώ σε περιόδους εντατικής δραστηριότητας, ιδιαίτερα κατά τον θερισμό, χρησιμοποιούνταν προσωρινά και άλλοι ελεύθεροι ή δούλοι. […]
Η χρησιμοποίηση δούλων στον αγροτικό τομέα έφθασε στην κορύφωσή της κατά τους δύο τελευταίους αιώνες της ρεπουμπλικανικής εποχής σε ό, τι αφορά τουλάχιστον την κεντρική και νότια Ιταλία. Παράλληλα, όμως ήδη κατά την ύστερη ρεπουμπλικανική εποχή, έγινε αποδεκτή ως τρόπος εκμετάλλευσης της έγγειας ιδιοκτησίας και η μίσθωση, η οποία μάλιστα αργότερα, κατά την αυτοκρατορική εποχή, κυριάρχησε με τη μία ή την άλλη μορφή της. Προκύπτει επομένως το ερώτημα εάν είναι ορθή η άποψη ότι κατά την πρώιμη εποχή της Ηγεμονίας συντελέστηκε μια αποφασιστική στροφή από τη δουλεία προς τη μίσθωση, σε εκείνες μάλιστα τις περιοχές όπου παλιότερα ανθούσε κατεξοχήν η χρησιμοποίηση δούλων στον αγροτικό τομέα.