Ο «άλλος» Εφιάλτης
Ο Εφιάλτης (? - 461 π.Χ.), γιος του Σοφωνίδη, ήταν διαπρεπής πολιτικός της αρχαίας Αθήνας και μέντορας του Περικλή. Δεν πρέπει να συγχέεται με τον Εφιάλτη τον Τραχίνιο, τον προδότη των Θερμοπυλών.
Ενώ ο «προδότης» Εφιάλτης είναι πασίγνωστος, ο Εφιάλτης ο Αθηναίος - ο πραγματικός επαναστάτης που θεμελίωσε τη δημοκρατία - παραμένει σχεδόν άγνωστος. Αυτό οφείλεται στο ότι η ιστορία γραφόταν κυρίως από αριστοκράτες.
Χαρακτήρας και ήθος
Η βιογραφία του είναι ελάχιστα γνωστή, αλλά παραδίδεται πως ήταν φτωχός, δίκαιος και αδιάφθορος. Ανήκε στη δημοκρατική παράταξη και αντιπολιτευόταν τον Κίμωνα, εκπρόσωπο των αριστοκρατικών.
Οι μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη (462/461 π.Χ.)
Ο Άρειος Πάγος πριν τη μεταρρύθμιση
Ο Άρειος Πάγος ήταν αριστοκρατικό συμβούλιο αποτελούμενο από πρώην άρχοντες, που διατηρούσαν τη θέση τους ισοβίως. Λειτουργούσε ως «φύλακας των νόμων» και ασκούσε εκτεταμένη πολιτική, δικαστική και ελεγκτική εξουσία.
Τι άλλαξε
Ο Εφιάλτης εκμεταλλεύτηκε την απουσία του Κίμωνα στη Μεσσηνία και πέρασε νόμο στην Εκκλησία του Δήμου που αφαιρούσε πολλές αρμοδιότητες από τον Άρειο Πάγο.
Σύγκριση πριν και μετά
| Πριν τη μεταρρύθμιση | Μετά τη μεταρρύθμιση |
|---|---|
| Άρειος Πάγος = υπέρτατη αρχή | Εκκλησία του Δήμου = υπέρτατη αρχή |
| Ισόβια μέλη (αριστοκράτες) | Εκλεγμένοι/κληρωτοί πολίτες |
| Έλεγχος αρχόντων | Λαϊκά δικαστήρια |
| Πολιτική επιρροή αριστοκρατίας | Κυριαρχία του δήμου |
Πολιτικό πλαίσιο
Οι πολιτικές παρατάξεις
Στην Αθήνα του 5ου αιώνα υπήρχαν δύο κύριες πολιτικές παρατάξεις: οι δημοκρατικοί (με ηγέτες τον Θεμιστοκλή, τον Εφιάλτη και τον Περικλή) και οι αριστοκρατικοί/συντηρητικοί (με ηγέτη τον Κίμωνα).
Η κρίση στη Μεσσηνία
Το 462/461 π.Χ., οι Σπαρτιάτες κάλεσαν βοήθεια για την καταστολή της εξέγερσης των ειλώτων στην Ιθώμη (Γ' Μεσσηνιακός Πόλεμος). Ο Κίμων πείθει τους Αθηναίους να στείλουν στρατό, αλλά οι Σπαρτιάτες τους απέπεμψαν προσβλητικά.
Κληρονομιά και σημασία
Η δολοφονία
Ο Εφιάλτης δολοφονήθηκε το 461 π.Χ. από τον Αριστόδικο τον Ταναγραίο. Σύμφωνα με τις πηγές, η δολοφονία ήταν έργο «οργάνων των αριστοκρατικών». Μετά τον θάνατό του, ο Περικλής ανέλαβε την ηγεσία της δημοκρατικής παράταξης.
Η δολοφονία του Εφιάλτη αποδεικνύει πόσο επικίνδυνος θεωρούνταν για τους ολιγαρχικούς. Όπως έγραψε ο Πλούταρχος: «Ἐφιάλτην... φοβερόν ὄντα τοῖς ὀλιγαρχικοῖς».
Η θέση του στην ιστορία της δημοκρατίας
Ο Εφιάλτης είναι ο τρίτος μεγάλος μεταρρυθμιστής της αθηναϊκής δημοκρατίας, μετά τον Σόλωνα και τον Κλεισθένη:
Ιστορική αξιολόγηση
Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι με τη μεταρρύθμιση του Εφιάλτη γεννήθηκε η πραγματική δημοκρατία - το πολίτευμα όπου η εξουσία ανήκει στους ίδιους τους πολίτες και όχι σε αριστοκρατικά σώματα. Το υψηλότερο αξίωμα πλέον ήταν αυτό του πολίτη.