Η πρώτη πολυεθνική του κόσμου
Η Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών (East India Company, EIC) ήταν η πιο ισχυρή εταιρεία που είχε γνωρίσει ποτέ ο κόσμος. Ιδρύθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1600 με βασιλικό διάταγμα της Ελισάβετ Α' και για πάνω από 250 χρόνια κυριάρχησε στο παγκόσμιο εμπόριο.
Η σφαίρα επιρροής της εκτεινόταν από τη Χιλή μέχρι την Κίνα. Είχε το εμπορικό μονοπώλιο της Μεγάλης Βρετανίας με την Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία, ιδιωτικό στρατό 260.000 ανδρών και δικαίωμα συλλογής φόρων. Ήταν «μια αυτοκρατορία μέσα σε μια αυτοκρατορία».
Ίδρυση και οργάνωση
Η επίσημη ονομασία ήταν «Ο Διοικητής και η Εταιρεία των εμπόρων του Λονδίνου των συναλλασσομένων με τις Ανατολικές Ινδίες». Αποτελούνταν από έναν διοικητή και 24 διευθυντές. Για 15 χρόνια είχε αποκλειστικό δικαίωμα εμπορίου με τις Ανατολικές Ινδίες. Πρώτος διοικητής ήταν ο Σερ Τόμας Σμάιθ.
Εμπορεύματα
Μπαχαρικά
Πιπέρι, κανέλα, γαρύφαλλο, μοσχοκάρυδο
Τσάι
Κύριο προϊόν εισαγωγής από την Κίνα
Υφάσματα
Μετάξι, βαμβάκι, ινδικό
Όπιο
Παράνομο εμπόριο προς Κίνα
Επέκταση στην Ινδία
Η μάχη του Πλασέι (1757)
Η μετατροπή της Εταιρείας από εμπορικό οργανισμό σε αποικιακή δύναμη ξεκίνησε με τη Μάχη του Πλασέι. Ο ιδιωτικός στρατός της Εταιρείας, υπό τη διοίκηση του Ρόμπερτ Κλάιβ, νίκησε τον Ναουάμπ της Βεγγάλης με μόλις 3.000 άνδρες έναντι 50.000 Ινδών στρατιωτών.
Μετά τη νίκη στο Πλασέι, η Εταιρεία απέκτησε τον έλεγχο της Βεγγάλης, της πλουσιότερης επαρχίας της Ινδίας. Είχε πλέον την εξουσία να εισπράττει φόρους από εκατομμύρια ανθρώπους.
Χρονολόγιο επέκτασης
Ο μεγάλος λιμός της Βεγγάλης (1770)
Η μεγαλύτερη μελανή σελίδα της Εταιρείας: αγόρασε τις προμήθειες ρυζιού για τον στρατό της και αρνήθηκε να μειώσει τους φόρους. Αποτέλεσμα: 8-10 εκατομμύρια νεκροί, το 1/3 του πληθυσμού της Βεγγάλης.
Το εμπόριο οπίου και οι πόλεμοι με την Κίνα
Το τρίγωνο του εμπορίου
Η Κίνα δεχόταν μόνο ασήμι ως αντάλλαγμα για το τσάι της. Για να αντισταθμίσει το εμπορικό έλλειμμα, η Εταιρεία επινόησε ένα σύστημα τριγωνικού εμπορίου: καλλιέργεια οπίου στην Ινδία → λαθρεμπόριο προς Κίνα → αγορά τσαγιού με τα κέρδη → εξαγωγή τσαγιού στην Αγγλία.
Το 1773 η Εταιρεία απέκτησε μονοπώλιο στην παραγωγή οπίου της Βεγγάλης. Το όπιο έγινε το πιο κερδοφόρο εμπόρευμα, με κέρδη που έφταναν το 400% ανά ταξίδι.
Η κλιμάκωση
Οι πόλεμοι του οπίου
Πρώτος Πόλεμος Οπίου
Νίκη Βρετανών. Συνθήκη Ναντζίνγκ: παραχώρηση Χονγκ Κονγκ, άνοιγμα 5 λιμανιών, νομιμοποίηση εμπορίου οπίου.
Δεύτερος Πόλεμος Οπίου
Βρετανία και Γαλλία εναντίον Κίνας. Περαιτέρω εμπορικά προνόμια για τους Ευρωπαίους.
Οι Πόλεμοι του Οπίου θεωρούνται από τα πιο ανήθικα επεισόδια της Βρετανικής Αυτοκρατορίας: η Βρετανία απαγόρευε την κατανάλωση οπίου στο εσωτερικό της, αλλά πολέμησε για να το επιβάλει στην Κίνα για κέρδος.
Η πτώση της Εταιρείας
Η ινδική εξέγερση (1857)
Η αρχή του τέλους ήρθε με τη μεγάλη εξέγερση των Ινδών σιπάηδων (ντόπιων στρατιωτών) το 1857. Η αφορμή ήταν οι νέες φυσίγγια τουφεκιών που έπρεπε να δαγκωθούν για να ανοίξουν - και φημολογούνταν ότι ήταν αλειμμένα με λίπος βοδιού και χοίρου, προσβάλλοντας τόσο τους Ινδουιστές όσο και τους Μουσουλμάνους.
Χρειάστηκαν έξι μήνες για να κατασταλεί η εξέγερση με μεγάλες απώλειες και των δύο πλευρών. Η βρετανική κυβέρνηση κατηγόρησε την Εταιρεία ότι άφησε να συμβούν τα γεγονότα.
Διάλυση και μεταφορά εξουσίας
Κληρονομιά
Η Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών άφησε βαθιά ίχνη στην παγκόσμια ιστορία. Δημιούργησε το πρότυπο της σύγχρονης πολυεθνικής εταιρείας, με μετόχους περιορισμένης ευθύνης και διοικητικό συμβούλιο. Ταυτόχρονα, αποτελεί σύμβολο της αποικιακής εκμετάλλευσης, με ευθύνη για λιμούς, πολέμους και την επιβολή του εμπορίου οπίου.
Το Βρετανικό Ράτζ συνεχίστηκε μέχρι το 1947, όταν η Ινδία απέκτησε την ανεξαρτησία της.