Είμαστε εδώ για να μιλήσουμε για ένα επίκαιρο θέμα, το πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε την ΤΝ στην εκπαίδευση. Τι γίνεται αυτή τη στιγμή και τι μέλλει γενέσθαι στη συνέχεια.

Έχουμε μαζί μας την Παναγιώτα Χριστοδούλου, η οποία είναι εκπαιδευτικός και διδάκτορας στην Εφαρμοσμένη Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στη γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξη σε όλη τη διάρκεια της ζωής και στον συμμετοχικό σχεδιασμό περιβαλλόντων μάθησης. Έχει συμμετάσχει σε εθνικά και διεθνή ερευνητικά προγράμματα και εργάζεται ως έκτακτο διδακτικό προσωπικό στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Παράλληλα, εργάζεται ως Ειδικός Εκπαιδευτικών Τεχνολογιών στην Learnworlds, μια βραβευμένη πλατφόρμα που υποστηρίζει τη δημιουργία, διανομή και πώληση ψηφιακών σχολείων, όπου η Παναγιώτα επικεντρώνεται στην ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης στα προϊόντα της πλατφόρμας.

Παναγιώτα, ευχαριστούμε πάρα πολύ που είσαι εδώ μαζί μας σήμερα.

Εγώ ευχαριστώ για αυτή την τιμητική πρόσκληση και χαίρομαι πάρα πολύ που βρίσκομαι εδώ για να μιλήσουμε για ένα θέμα το οποίο μας έχει όλους κρατήσει σε εγρήγορση τα τελευταία τουλάχιστον δύο χρόνια.

Ας αρχίσουμε από τα πιο απλά. Μάλλον δεν είναι απλό, δεν είναι καθόλου απλό. Θέλουμε να μας το κάνεις απλό εσύ. Με απλά λόγια, τι είναι η ΤΝ;

Ωραία. Η ΤΝ είναι η ικανότητα που εμφανίζει μία μηχανή, όπως για παράδειγμα ένας υπολογιστής, να μαθαίνει, να σκέφτεται και να λύνει προβλήματα σχεδόν με έναν τρόπο όπως θα έκανε κι ο άνθρωπος. Άρα, φανταστείτε ότι έχουμε έναν ρομποτικό φίλο, ο οποίος έχει τρομερές δεξιότητες, αλλά μοιάζει πάρα πολύ ο τρόπος που σκέφτεται με τον τρόπο που σκεφτόμαστε και εμείς. Τώρα, στην πραγματικότητα η παραγωγική ΤΝ, για την οποία μιλάμε το τελευταίο διάστημα, έχει να κάνει με τον τρόπο που η ΤΝ όχι απλά αναλύει τις πληροφορίες, αλλά ταυτόχρονα παράγει από αυτές κάτι καινούργιο, δημιουργεί δηλαδή περιεχόμενο. Φανταστείτε έναν ζωγράφο ο οποίος ασταμάτητα δημιουργεί καινούριες εικόνες ή έναν συγγραφέα ο οποίος παράγει κείμενο συνέχεια. Και στις δύο περιπτώσεις μιλάμε για δύο επαγγελματίες οι οποίοι γνωρίζουν πολύ καλά το πώς θα γράψουν κείμενο ή πώς θα παράγουν την εικόνα, γνωρίζουν τις τεχνικές, τις στρατηγικές, έχουν εκπαιδευτεί σε μια πληθώρα και ένα μεγάλο εύρος προηγούμενων προσπαθειών και καταλήγουν να δημιουργήσουν κάτι καινούριο. Η παραγωγική ΤΝ κάνει κάτι αντίστοιχο.

Αυτή τη στιγμή πώς αξιοποιείται η ΤΝ στην εκπαίδευση; Ποιες είναι οι εφαρμογές της που ήδη χρησιμοποιούνται;

Ένα από τα πιο απλά παραδείγματα που θα μπορούσα να σκεφτώ προκύπτει από τα λογισμικά που χρησιμοποιούμε καθημερινά για την παραγωγή είτε κειμένου είτε παρουσιάσεων, αλλά κυρίως ας φέρουμε στο μυαλό μας έναν κειμενογράφο. Ή ακόμα και μια εφαρμογή αποστολής email. Εκεί που γράφουμε το κείμενό μας μπορεί να έχουμε διαπιστώσει διάφορες λεξούλες, οι οποίες αχνοφαίνονται, ενώ εμείς ακόμα δεν έχουμε πληκτρολογήσει κάτι. Από πίσω η ΤΝ στην πραγματικότητα έχει προβλέψει την πιο πιθανή λέξη την οποία εμείς θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε, με βάση το προηγούμενο συγκείμενο της πρότασης και μας την προτείνει για να την πληκτρολογήσουμε γρηγορότερα, με κάποιου είδους συντόμευση. Άρα μια πολύ απλή εφαρμογή που βλέπουμε καθημερινά και συνήθως την αγνοούμε, είναι αυτή. Δεν είναι μία αμιγώς εκπαιδευτική εφαρμογή, όπως και οι περισσότερες εκπαιδευτικές εφαρμογές που δυστυχώς δε δημιουργήθηκαν εξαρχής για τον χώρο της εκπαίδευσης. Συνήθως προέρχονται απ’ τον χώρο των επιχειρήσεων και προσαρμόστηκαν με κάποιον τρόπο για να αξιοποιηθούν και στην εκπαίδευση. Φυσικά, θα μπορούσαμε να αναφέρουμε αυτόματες διαδικασίες βαθμολόγησης τεστ, καθώς όλα τα τεστ που είναι κλειστού τύπου, πλέον γρήγορα βαθμολογούνται με ΤΝ. Υπάρχουν, επίσης, διάφοροι εικονικοί βοηθοί και chatbots, τα οποία μπορούν να δώσουν πολύ άμεσα απαντήσεις στα ερωτήματα των μαθητών/τριών.

Πολύ ωραία! Αυτό, λοιπόν, είναι το παρόν της ΤΝ στο σχολείο. Με ποιον τρόπο, όμως, αναμένεται η ΤΝ να διαμορφώσει το σχολείο του αύριο;

Πολύ ωραία ερώτηση αυτή και, μάλιστα, είναι μια ερώτηση που προκαλεί πολύ και το δικό μου προσωπικό ενδιαφέρον. Θα ήθελα να συνδέσω λίγο την απάντηση και με τα αποτελέσματα της διατριβής μου, όπου ασχοληθήκαμε με την αξιοποίηση της κοινωνικής ρομποτικής στην προώθηση γνώσεων. Ένα από τα αποτελέσματα που είδαμε ήταν ότι το ρομπότ θα πρέπει ανάλογα με την επίδοση των μαθητών και μαθητριών να διαφοροποιεί τη συμπεριφορά του απέναντί τους. Είδαμε, δηλαδή, ότι όταν το ρομπότ διαφοροποιούσε με αυτόν τον τρόπο τη συμπεριφορά του προς τα παιδιά, τα αποτελέσματά τους σε γνωστικό επίπεδο ήταν καλύτερα. Φανταστείτε τώρα ένα τέτοιο ρομπότ να έχει εξοπλιστεί με έναν αλγόριθμο ΤΝ ο οποίος μπορεί πολύ εύκολα να γνωρίζει (εφόσον εμείς θα παρέχουμε αυτά τα δεδομένα εκ των προτέρων) τη γενική επίδοση του μαθητή, άρα να ξέρει ότι ο μαθητής στον οποίο θα καθίσει δίπλα σήμερα και θα βοηθήσει στο μάθημα, είναι ένας μαθητής ο οποίος μπορεί να έχει γενικά χαμηλές επιδόσεις στο σχολείο. Και δεν αναφερόμαστε σε ένα μάθημα, μιλάμε για τη γενική επίδοση του μαθητή, που μπορεί να είναι οριζόντια και να διαπερνάει όλα τα μαθήματα… Ανάλογα, λοιπόν, με αυτή την πληροφορία και με τις ανάγκες που θα προκύπτουν κατά τη μαθησιακή διαδικασία, το ρομπότ θα διαφοροποιεί τη συμπεριφορά του απέναντι στον μαθητή, με αποτέλεσμα να τον υποστηρίζει καλύτερα στη γνωστική ανάπτυξή του. Να κατακτά, δηλαδή, τα αναμενόμενα μαθησιακά αποτελέσματα με τέτοιον τρόπο, που θα λαμβάνει υπόψη τη δική του, ξεχωριστή αφετηρία. Έτσι αν θέλουμε να δούμε στην πραγματικότητα τη βάση της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, θα έπρεπε να μιλήσουμε για μία εκπαίδευση η οποία λαμβάνει υπόψη της την αφετηρία του κάθε παιδιού, μία εκπαίδευση που θα προσφέρει προσαρμογές στις ανάγκες τού κάθε παιδιού, δε θα ξεχωρίζει κανένα παιδί και δε θα αφήνει κανένα παιδί εκτός, απλά επειδή δεν μπορεί να προλάβει τα υπόλοιπα και άρα, στην ουσία, θα επιτυγχάνει αυτό που οραματίστηκαν κάποιοι ερευνητές όταν μίλησαν για πρώτη φορά για τη διαφοροποιημένη εκπαίδευση. Την οποία δύσκολα μπορεί να επιτύχει ο εκπαιδευτικός σήμερα, αν σκεφτούμε τις συνθήκες της κάθε τάξης σε ένα τωρινό σχολείο, με πολλούς μαθητές, με παιδιά που έχουν ξεχωριστές ανάγκες το καθένα. Άρα εκεί η τεχνολογία και η ΤΝ σε συνδυασμό με τα κοινωνικά ρομπότ μπορούν να προσφέρουν στον εκπαιδευτικό πολλαπλά χέρια βοήθειας. Για παράδειγμα, φανταστείτε μία τάξη όπου κάθε παιδί θα είχε το δικό του ρομπότ δίπλα, ή ακόμα κι αν αυτό δεν ήταν εφικτό, έστω και με τρία ρομπότ μέσα στην τάξη τα οποία θα πηγαίνουν από μαθητή σε μαθητή, πόσο πιο εύκολα θα μπορούσε να υλοποιηθεί η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία και η διαφοροποίηση. Θεωρούμε ότι με αυτό τον τρόπο ανοίγει η ΤΝ -και σε συνδυασμό φυσικά με την κοινωνική ρομποτική- ένα μέλλον το οποίο θα είναι πιο συμπεριληπτικό και θα μας επιτρέπει να μιλήσουμε για ισότητα και διαφορετική ποιότητα στην παρεχόμενη εκπαίδευση.

Όλο αυτό που οραματίστηκα καθώς εσύ περιέγραφες μία τάξη του μέλλοντος, ακούγεται πολύ καλό. Υπάρχουν, όμως, και κάποια σκοτεινά σημεία, ίσως, που πρέπει να συζητήσουμε; Ποιοι προβληματισμοί διατυπώνονται γύρω από την εφαρμογή της ΤΝ στην εκπαιδευτική διαδικασία;

Φυσικά. Κάθε τεχνολογία η οποία μπαίνει στον χώρο της εκπαίδευσης, θα πρέπει να φιλτράρεται διπλά. Γιατί αν κάποιο κίνδυνο βλέπαμε στον χώρο των επιχειρήσεων, εδώ μάλλον θα τον πολλαπλασιάζαμε σε κλίμακα, διότι έχουμε να κάνουμε με μαθητές οι οποίοι είναι ανήλικοι. Άρα το πρώτο πράγμα που θα έβαζα στη συζήτηση έχει να κάνει με τα προσωπικά δεδομένα, τα οποία θα συνέλεγαν αυτά τα μοντέλα, και το απόρρητο, δηλαδή πώς θα διαφύλασσαν το απόρρητο των μαθητών. Αν σκεφτούμε το ρομπότ, στο προηγούμενο παράδειγμα που έφερα, το οποίο παίρνει τόσες πληροφορίες (και εγώ πρώτη σας ανέφερα την πληροφορία της γενικής επίδοσης των μαθητών) και τις αποθηκεύει… Εδώ θα έπρεπε να εξασφαλίσουμε, αφενός, τον τρόπο προστασίας αυτών των δεδομένων, να υπάρχει μια καθαρή διαδικασία για το πώς προστατεύονται αυτά τα δεδομένα και, φυσικά, ποιοι έχουν πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα. Άρα και οι μαθητές και οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί πρέπει να είναι πολύ ενήμεροι για τα ζητήματα που αφορούν την προστασία προσωπικών δεδομένων και απορρήτου. Ακόμα είμαστε σε μία διαδικασία που νομοθεσίες και πλαίσια για τη διαφύλαξη αυτών των δικαιωμάτων μόλις ξεκίνησαν να συλλαμβάνονται. Δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή κάτι πολύ συγκεκριμένο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε μία αρχή με σχετικό νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο στην πορεία, φαντάζομαι, των χρόνων και καθώς θα περνάμε μέσα από διάφορες εφαρμογές, θα το τροποποιούνε και θα το βελτιώνουνε. Έναν άλλον κίνδυνο που θα μπορούσα να σκεφτώ έχει να κάνει με την εξάρτηση των μαθητών από την ΤΝ. Αν φανταστούμε ότι για κάθε πρόβλημα, για κάθε ερώτημα, ανατρέχουμε στην ΤΝ, πολλοί αναδεικνύουν τον κίνδυνο τα παιδιά να πάψουν να σκέφτονται, να πάψουν να ενεργοποιούν γνωστικούς μηχανισμούς, που συνδέονται με την κριτική σκέψη, αξιολόγησης πληροφορίας, της αξιοπιστίας της… Μπορεί να παίρνουν την πληροφορία χωρίς να τη φιλτράρουν με δεύτερα ή τρίτα φίλτρα και, φυσικά, στο τέλος θα καταλήγουν να τη χρησιμοποιούν, ενδεχομένως, και λανθασμένα. Το δεύτερο κομμάτι που θα μπορούσε να προκύψει από την εξάρτηση στην ΤΝ θα είχε να κάνει με το γεγονός ότι θα παύαμε να ενεργοποιούμε μηχανισμούς, επίλυσης προβλήματος, διαδικασίας, δηλαδή πώς θα έπρεπε να λύσουμε κάποια πράγματα, εφόσον τα μοντέλα ΤΝ είναι ικανά να το κάνουν για εμάς. Κάτι ακόμα που πρέπει να μπει στη συζήτηση είναι οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα… Ας φανταστούμε μία πιθανή χρήση της ΤΝ, για παράδειγμα, σε ένα πλαίσιο εξ αποστάσεως εκπαίδευσης… Καθώς τα μοντέλα αυτά προτείνουν συγκεκριμένα προγράμματα εκπαίδευσης στους μαθητές/τριες, αν αυτά τα μοντέλα έχουν μια προκατάληψη, είτε φυλετική είτε έμφυλη, θα μπορούσαμε να καταλήξουμε στο να παίρνουν οι μαθητές/τριές μας προτάσεις οι οποίες αποκλείουν κάποιες μερίδες πληθυσμού από συγκεκριμένα εκπαιδευτικά προγράμματα.

Ευχαριστούμε πάρα πολύ! Ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η συζήτησή μας και μου άνοιξε την όρεξη για επόμενη.