Ελεύθερο πνεύμα
Η ψυχολογία του δημιουργού, του αληθινού δραματουργού, του
αληθινού μυθιστοριογράφου, είναι η δημιουργία ζωντανών ανθρώπων.
Αυτό αρκεί. Αλλά αυτό, που φαίνεται σε πολύ κόσμο μια ελαφριά
εργασία, προϋποθέτει μια εξαιρετική δύναμη της ψυχής, που
ελάχιστοι τη διαθέτουν. Όλοι μας μπορούμε να αναπτύξουμε
θεωρίες, αν λάβουμε τον κόπο να μελετήσουμε. Είναι ζήτημα
επιμέλειας και σπουδών. Ενώ η ικανότητα της δημιουργίας ανθρώπων
είναι δώρο των θεών. Κ’ οι θεοί, όπως ξέρετε, είναι φιλάργυροι
και δε χαρίζουν τα δώρα τους συχνά. Ο συγγραφέας που δεν
κατορθώνει να εμφυσήσει στα πρόσωπά του την πνοή της ιδιαίτερης
ζωής, τον παλμό της ιδιαίτερης ατομικότητας, δεν κατορθώνει
τίποτα. Παρ’ όλες
τις γνώσεις που μπορεί να επιδείξει, παρ’
όλα τα παιχνίδια της πέννας του και παρ’
όλες τις ακροβασίες του πνεύματός του, το έργο του θα είναι
κούφιο μυθιστόρημα ή κούφιο δράμα, και δε θα το σώσει βέβαια η
επικουρία1 ενός θεωρητικού συστήματος. Η παράταξη
θεωριών δεν προσθέτει απολύτως τίποτα σ’
ένα έργο τέχνης, τουναντίο2 καταπιέζει τη δημιουργική
διάθεση του συγγραφέα, αν υπάρχει τέτοια διάθεση, και συχνά την
εξολοθρεύει εντελώς. Όταν θέλει κανείς να υποστηρίξει μια
θεωρία, ψυχολογική, κοινωνιολογική, ή οποιαδήποτε άλλη, το
καλύτερο που έχει να κάνει είναι να γράψει μια θεωρητική
διατριβή ή (ανάλογα με τις ικανότητές του και τις περιστάσεις)
ένα προπαγανδιστικό φυλλάδιο, μια σειρά άρθρα. Ας μη νοθεύει
όμως την τέχνη κι ας μη την καταθλίβει με παρασιτικά βάρη, που
την εμποδίζουν να πετάξει. Ο καλλιτέχνης μπορεί να τρέφει το
πνεύμα του με επιστημονικά βιβλία (κ’ είναι αναμφισβήτητο ότι
ένας λογοτέχνης της εποχής μας πρέπει να έχει πολύ γερή μόρφωση)
αλλά δεν μπορεί να θρέψει την τέχνη με θεωρητικό υλικό – πολύ
λιγότερο με κακοχωνεμένο θεωρητικό υλικό, όπως συμβαίνει στην
Ελλάδα, χώρα της ημιμάθειας. Η τέχνη δεν είναι λογική κατασκευή,
συλλογισμός, επιχειρηματολογία. Είναι ψυχή προ παντός. Όταν
λείπει η ψυχή τα άλλα όλα δεν εκφράζουν τίποτα.
Γιώργος Θεοτοκάς, Ελεύθερο πνεύμα, επιμ. Κ. Θ.
Δημαράς, εκδ. Ερμής, Αθήνα 1988
1 επικουρία: βοήθεια· 2
τουναντίο: αντίθετα