Ο Θεός Σάραπις

Ο Σάραπις είναι, μαζί με την Ίσι, η δεύτερη αιγυπτιακή θεότητα που λατρεύτηκε περισσότερο σε όλες τις χώρες των ακτών της Μεσογείου. Επειδή με το όνομα αυτό δεν υπήρχε παλαιός αιγυπτιακός θεός και επειδή είναι γνωστό πως ο πρώτος Πτολεμαίος (του Λάγου ή Σωτήρ) είχε αναθέσει στον Αιγύπτιο ιερέα Μανέθωνα και στον Έλληνα εξηγητή Τιμόθεο, που καταγόταν από ελευσινιακή ιερατική οικογένεια, να οργανώσουν τη νέα λατρεία, ο Σάραπις είχε θεωρηθεί ως δημιούργημα πολιτικής σκοπιμότητας: με την ταύτιση του ελληνικού Πλούτωνα, προς τον Σάραπι και με τον συγκερασμό του αιγυπτιακού και του ελληνικού τελετουργικού οι πρώτοι Πτολεμαίοι θα δημιουργούσαν ισχυρούς θρησκευτικούς δεσμούς Ελλήνων και εγχώριων στην Αίγυπτο, πράγμα που θα διευκόλυνε το διοικητικό έργο. Δεν υπάρχει αμφιβολία όμως πως η λατρεία του Σαράπιδος είναι παλαιότερη από την πτολεμαϊκή εποχή· είχε δημιουργηθεί στη Μέμφι, που ήταν η πρωτεύουσα της Αιγύπτου όταν έγινε η εισβολή του Αλεξάνδρου (στα 332 π.Χ.) και παρέμεινε πρωτεύουσα και του Πτολεμαίου Α’ επί δέκα τουλάχιστον χρόνια, ώσπου να κτισθούν τα δημόσια οικοδομήματα στην καινούρια πόλη, την Αλεξάνδρεια, που έγινε πρωτεύουσα από το 320 π.Χ.
Το άγαλμα του Σαράπιδος Πλούτωνος στήθηκε στον παλαιότερο ναό του Οσίριδος, στο ύψωμα Ρακώτις, που χρησίμευσε ως πυρήνας της Αλεξάνδρειας και που ήταν, προτού κτιστεί η Αλεξάνδρεια, μόνιμη έδρα φρουράς, όπως λέει ο Στράβων· ο Πτολεμαίος Α’ μπορεί να ανοικοδόμησε τον παλαιό ναό αφιερώνοντάς τον στον Σάραπι. Επί Πτολεμαίου Γ’ (Ευεργέτη) κτίστηκε αργότερα στη Ρακώτη ο φημισμένος μεγαλοπρεπής ναός του Σαράπιδος. Η Ρακώτις τότε ήταν μία από τις συνοικίες της Αλεξάνδρειας, που την κατοικούσαν προπάντων Αιγύπτιοι. Το Σαραπείο αυτό ήταν το πρότυπο για όσα ιδρύθηκαν αργότερα στην Αίγυπτο και σε ολόκληρο τον ελληνορρωμαϊκό κόσμο. Η ελληνική επίδραση δεν περιορίζεται στην απεικόνιση του θεού ως Πλούτωνα· και το τελετουργικό δέχτηκε ελευσινιακή επίδραση, όπως το διαμόρφωσε ο Ευμολπίδης Τιμόθεος.
Οι μεταγενέστερες απεικονίσεις του θεού έμειναν μόνιμα επηρεασμένες από τον τύπο του «Σαράπιδος του Βρυάξιδος», που μετά τα 320 π.Χ. ήταν στημένος στο ιερό της Αλεξάνδρειας. Ο θεός, όπως απεικονιζόταν, είχε ομοιότητα με τον Άδη, τον Δία, τον Ποσειδώνα και τον Ασκληπιό· ήταν ντυμένος με χιτώνα και ιμάτιο και καθόταν σε θρόνο. Τα μακριά μαλλιά του έπεφταν άφθονα ως τους ώμους και σκέπαζαν τελείως τα αυτιά· συχνά στους κροτάφους παριστάνονταν ελικωτά κέρατα κριού. Εξίσου άφθονα ήταν και τα γένια. Στο κεφάλι έφερε σαν στέμμα τον λεγόμενο «κάλαθον» ή «μόδιον» (ο μόδιος χρησίμευε ως μέτρο για τα σιτηρά και επομένως παρουσίαζε τον θεό ως πλουτοδότη)· το ένα χέρι του Σαράπιδος, υψωμένο στηριζόταν σε σκήπτρο και το άλλο ακουμπούσε στο κεφάλι του Κέρβερου που στεκόταν στο πλευρό του θεού.
Κατά τη διάρκεια του 3ου αιώνα π.Χ. η λατρεία του Σαράπιδος διαδόθηκε στα νησιά του Αιγαίου και στην ηπειρωτική Ελλάδα, πρώτα στα λιμάνια και ύστερα στην ενδοχώρα, χωρίς όμως σκόπιμη ενέργεια των Πτολεμαίων.[…] Τη λατρεία του Σαράπιδος την έφερναν ιδιώτες Έλληνες από την Αλεξάνδρεια ή ευλαβείς Αιγύπτιοι έμποροι, που έρχονταν με τις οικογένειές τους για μόνιμη εγκατάσταση σε ελληνικές πόλεις.