Μπορούμε να αγνοήσουμε τα εξωτερικά διακριτικά γνωρίσματα της βασιλείας, τα διαδήματα και τις τελετουργίες, παρόλο που, ενώ απουσίαζαν εντελώς κατά τις αρχές του τρίτου αιώνα, είχαν σταδιακά επικρατήσει ως τον δεύτερο. Ένα πιο ενδιαφέρον, όμως, και από ορισμένες απόψεις μοναδικό, χαρακτηριστικό των ελληνιστικών μοναρχιών είναι η φύση και η σύνθεση των βασιλικών βοηθών, των «Φίλων» του βασιλιά. Οι ελληνιστικοί βασιλείς γίνονταν βασιλείς είτε ως κατακτητές είτε ως κληρονόμοι· η έννοια της νομιμότητας*, για ένα διάστημα τουλάχιστον, ήταν ανύπαρκτη. Αλλά ούτε και υπήρχε, όπως έχουμε διαπιστώσει, κάποια κοινωνική ομάδα προς την οποία θα μπορούσε, εξαιτίας της θέσης της, να αποταθεί ο βασιλιάς για βοήθεια. Κατά συνέπεια επέλεγαν οι ίδιοι τους Φίλους τους με προσωπικά κριτήρια και με γνώμονα αυτό που εκείνοι θεωρούσαν ορθό, χωρίς να δίνουν μεγάλη σημασία σε προϋποθέσεις κοινωνικής τάξης, καταγωγής, περιουσίας ή γενικότερης κατάστασης. Η στελέχωση των βασιλικών συμβουλίων […]η διοίκηση του στρατού, τα κρατικά αξιώματα, οι πρεσβείες ανατίθενται στους ανθρώπους της εκλογής του βασιλιά, στους Φίλους του. Αυτοί προέρχονταν από όλα τα μέρη του ελληνικού κόσμου και τους διέκρινε η δίψα για πλούτη, κοινωνική άνοδο και εξουσία. Οι βασιλείς δημιουργούσαν εκτεταμένα δίκτυα. Ανάμεσα στους Φίλους τους μπορεί κανείς να βρει πολλούς πρόσφυγες, επειδή αυτοί διέθεταν τα κατάλληλα προσόντα και ήταν πολύ πιθανόν πως θα παρέμεναν πιστοί. Αλλά στις ελληνιστικές αυλές ανακαλύπτουμε επίσης καλλιτέχνες, συγγραφείς, φιλοσόφους, γιατρούς και λόγιους που υπηρετούσαν ως σύμβουλοι, απεσταλμένοι και στρατηγοί. […] Η σχέση των Φίλων και βασιλιά βασιζόταν στην ύπαρξη κοινών συμφερόντων και εξαρτιόταν από την αμοιβαία καλή πίστη. […] Ως τον δεύτερο αιώνα ο θεσμός των Φίλων είχε μεταβάλει χαρακτήρα. Καθώς τα διάφορα βασίλεια αποκτούσαν δυναστείες, άρχισε να παρεισφρύει σταδιακά η έννοια της νομιμότητας, επηρεάζοντας τη θέση των Φίλων. […] Με την ενίσχυση της αντίληψης περί νομιμότητας επήλθε και η διαίρεση των Φίλων σε μια σειρά ιεραρχικών θέσεων που προσδιόριζαν επακριβώς την υπόσταση του καθενός σε σχέση με τους υπόλοιπους και εξαρτούσαν τον καθένα στενότερα από τον βασιλιά, την πηγή των τιμητικών αξιωμάτων. […]
Έτσι, στην Αλεξάνδρεια των αρχών του δευτέρου αιώνα συναντούμε μια σειρά βαθμίδων που φέρουν τους τίτλους των Συγγενών, Πρώτων Φίλων, Αρχισωματοφυλάκων, Φίλων, Ακολούθων και Σωματοφυλάκων, ενώ λίγο αργότερα προστέθηκαν σε αυτούς και οι «Ομότιμοι των Συγγενών» και οι «Ισότιμοι των πρώτων Φίλων». Επιπλέον, αυτό που είχε ξεκινήσει ως ένα αδιαμφισβήτητο σύστημα ανταμοιβής των διαφόρων ατόμων για τα προσόντα τους, τώρα είχε θεσμοθετηθεί έτσι, ώστε οι διάφοροι τίτλοι να συνδέονται άμεσα με την κατοχή θέσης στη γραφειοκρατική ιεραρχία.
* Η έννοια της νομιμότητας αναφέρεται στην ιδιότητα του νόμιμου, δηλαδή αυτού που είναι σύμφωνο με τον νόμο. Στην προκειμένη περίπτωση η βασιλική εξουσία που ανέλαβαν οι πρώτοι ελληνιστικοί βασιλείς επί των εκτεταμένων εδαφών που κατέκτησαν ή κληρονόμησαν στερούνταν της απαιτούμενης νομιμότητας, με αποτέλεσμα η εξουσία αυτή να κινδυνεύει να θεωρηθεί αυθαίρετη και κατ’ επέκταση ανατρέψιμη.
Δραστηριότητα
Βασιζόμενοι/-ες στις γνώσεις σας από τη μελέτη της σχετικής διδακτικής ενότητας και αξιοποιώντας τις κατάλληλες πληροφορίες του κειμένου να διερευνήσετε τα εξής:
Ποια η σημασία του θεσμού των «Φίλων του Βασιλιά» στα ελληνιστικά βασίλεια και πού στηριζόταν η σχέση που ανέπτυσσαν τα άτομα αυτά με τον βασιλιά;
Ποιες αλλαγές παρατηρήθηκαν στην εξέλιξη του θεσμού των «Φίλων του Βασιλιά» με το πέρασμα του χρόνου και πού οφείλονταν οι αλλαγές αυτές;