Ο όρος χρησιμοποιείται για να δηλωθεί η επικοινωνιακή πράξη με την οποία παρουσιάζουμε προφορικά -εδώ γραπτά- ένα γεγονός ή μια ολόκληρη σειρά γεγονότων, είτε πραγματικών, είτε μυθοπλαστικών. Η αφήγηση δεν συνδέεται αποκλειστικά με τη λογοτεχνία αλλά τη συναντάμε και σε άλλες μορφές τέχνης ή ακόμα και στην καθημερινή μας ζωή.

Πηγή: Cuddon, J. A. (2010). Λεξικό λογοτεχνικών όρων και θεωρίας λογοτεχνίας. (Γ. Παρίσης, Μ. Λιάπη, μτφρ. - επιστ. επιμ.). Αθήνα: Μεταίχμιο, σ.84.
Η λογοτεχνική αφήγηση αξιοποιεί ένα σύνολο αφηγηματικών τεχνικών.

Ο όρος αναφέρεται στο σύνολο των τεχνικών που χρησιμοποιούνται στον αφηγηματικό λόγο και οι οποίες σχετίζονται με τις κατηγορίες του αφηγηματικού χρόνου (των χρονικών σχέσεων μεταξύ αφήγησης και ιστορίας), της έγκλισης (των τρόπων της αφηγηματικής αναπαράστασης) και της φωνής.

Πηγή: Τζούμα, Α. (1994). Εισαγωγή στην αφηγηματολογία. Θεωρία και εφαρμογή της αφηγηματικής τυπολογίας του G. Genette. Αθήνα: Πανεπιστημιακές Παραδόσεις.

Κατανέμουμε τις αφηγηματικές τεχνικές ως εξής:
Αφηγηματικά επίπεδα και φορέας της αφήγησης
Αφηγηματικοί τρόποι
Αφηγηματικός χρόνος

Εδώ εξετάζουμε τη διαπλοκή αφηγητή και αφηγηματικού επιπέδου και συγκεκριμένα:

• τα είδη των αφηγηματικών επιπέδων
• τα είδη του αφηγητή γενικά
• τα είδη του αφηγητή / Τύπος αφηγητή σε σχέση με το αφηγηματικό επίπεδο
• την προοπτική / οπτική γωνία
• την εστίαση

Τα επίπεδα της αφήγησης διακρίνονται σε:

• Εξωδιηγητικό επίπεδο: Η αφήγηση γεγονότων που είναι έξω από την ιστορία. Με άλλα λόγια, ένας αφηγητής είναι έξω από την αφήγηση και αφηγείται την ιστορία.
• Διηγητικό ή Ενδοδιηγητικό επίπεδο: Η αφήγηση των γεγονότων που ανήκουν στην κύρια αφήγηση. Ένας χαρακτήρας μέσα στην ιστορία αφηγείται σε άλλους χαρακτήρες τις δικές του εμπειρίες.
• Μεταδιηγητικό επίπεδο: Δευτερεύουσα αφήγηση που εγκιβωτίζεται μέσα στην κύρια αφήγηση. Ένας χαρακτήρας ανακαλεί στη μνήμη του και αφηγείται μια παλιά ιστορία.

• Ετεροδιηγητικός αφηγητής: Δεν μετέχει στα γεγονότα που αφηγείται, είναι έξω από τα γεγονότα και τους χαρακτήρες της ιστορίας, διατηρώντας αποστασιοποιημένη οπτική.
• Ομοδιηγητικός αφηγητής: Είναι μέρος της ιστορίας που αφηγείται, αλλά δεν είναι το κεντρικό πρόσωπο, είναι δηλ. δευτερεύων χαρακτήρας.
• Αυτοδιηγητικός αφηγητής: Όταν ο πρωταγωνιστής της ιστορίας αφηγείται ο ίδιος.

• Εξωδιηγητικός-Ετεροδιηγητικός: Ο αφηγητής πρώτου βαθμού που διηγείται μια ιστορία από την οποία απουσιάζει, π.χ. ο Όμηρος στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια.
• Εξωδιηγητικός-Ομοδιηγητικός: Ο αφηγητής πρώτου βαθμού που αφηγείται τη δική του ιστορία.
• Ενδοδιηγητικός-Ετεροδιηγητικός: Ο αφηγητής δευτέρου βαθμού που αφηγείται ιστορίες από τις οποίες γενικά απουσιάζει.
• Ενδοδιηγητικός-Ομοδιηγητικός: Ο αφηγητής δευτέρου βαθμού που αφηγείται τη δική του ιστορία, π.χ. ο Οδυσσέας από την 9η έως τη 12η ραψωδία.

• Ο αφηγητής γνωρίζει περισσότερα από τον ήρωα της αφήγησης (αφηγητής > ήρωας της αφήγησης).
• Ο αφηγητής γνωρίζει όσα και ο ήρωας της αφήγησης (αφηγητής = ήρωας της αφήγησης).
• Ο αφηγητής γνωρίζει λιγότερα από τον ήρωα της αφήγησης (αφηγητής < ήρωας της αφήγησης).

• Μη εστιασμένη αφήγηση ή αφήγηση με μηδενική εστίαση: Ο αφηγητής γνωρίζει περισσότερα από τον ήρωα της αφήγησης και έχει την απόλυτη γνώση.
• Αφήγηση με εσωτερική εστίαση: Ο αφηγητής γνωρίζει όσα και ο ήρωας της αφήγησης (αφηγητής = ήρωας αφήγησης), δηλ. η αφήγηση περιορίζεται στις γνώσεις και τις εμπειρίες του συγκεκριμένου χαρακτήρα.
• Αφήγηση με εξωτερική εστίαση: Ο αφηγητής γνωρίζει λιγότερα από τους χαρακτήρες και τον ήρωα της αφήγησης. Παρουσιάζει τα γεγονότα από μια εξωτερική, αντικειμενική οπτική χωρίς να γνωρίζει τις εσωτερικές σκέψεις των χαρακτήρων.

• Διήγηση: τριτοπρόσωπη αφήγηση - ο αφηγητής περιγράφει τι συνέβη με δικές του λέξεις ή αφηγείται τι σκέπτονται και αισθάνονται οι χαρακτήρες χωρίς παράθεση (περίληψη, telling, διήγηση).
• Μίμηση: άμεση παρουσίαση των λέξεων και των πράξεων των χαρακτήρων (σκηνική μέθοδος, showing, μίμηση, άρα πρωτοπρόσωπη αφήγηση, διάλογος *, εσωτερικός μονόλογος κ.τ.ό.).
• Μεικτός τρόπος: συνδυασμός διήγησης και μίμησης.
• Περιγραφή: Είναι η λεκτική απεικόνιση ενός υλικού ή φυσικού αντικειμένου, ενός είδους της χλωρίδας ή της πανίδας, της εμφάνισης ενός ανθρώπου ή του ψυχικού του κόσμου. Επίσης, είναι η απεικόνιση μιας αφηρημένης έννοιας ή μιας διαδικασίας. Η παρουσίαση (με συνοπτικό ή λεπτομερή τρόπο) των χαρακτηριστικών του περιγραφόμενου, των ιδιοτήτων του, η ακρίβεια είναι τα συνήθη γνωρίσματα της περιγραφής. Οι βασικές κατηγορίες της περιγραφής ανάλογα με την ιδιάζουσα φύση και τη θέση του περιγραφόμενου (αλλά και τη θέση /οπτική γωνία του περιγράφοντος), είναι:
  • α. Στατική
  • β. Εξελικτική
  • γ. Μεικτή
  Εάν το περιγραφόμενο είναι υπαρκτό, τότε μιλάμε για πραγματική περιγραφή, εάν είναι πλασματικό /φανταστικό, μιλάμε για πλασματική περιγραφή, ενώ, εάν συνυπάρχουν, μιλάμε για μεικτή. Ανάλογα με τον τρόπο απόδοσης της περιγραφής, η περιγραφή διακρίνεται σε συγκεκριμένη, αφηρημένη, μεικτή. Η περιγραφή, συνήθως, διακόπτει τη χρονική ροή της διήγησης των συμβάντων. Ωστόσο, σε κάποια λογοτεχνικά (πεζογραφικά, συνήθως) κείμενα, η περιγραφή συνυπάρχει με τη διήγηση, με αποτέλεσμα η υπόθεση να εξελίσσεται.
• Σχόλιο/αφηγηματικό σχόλιο: Οι παρεκβάσεις του αφηγητή, στο πλαίσιο της έκθεσης της ιστορίας με τις οποίες σχολιάζει κρίνει τα (ενδοκειμενικά) πρόσωπα (τις ιδέες, τις συμπεριφορές, τις πράξεις τους), ή διατυπώνει τη γνώμη του για διάφορα θέματα της ζωής.
• Ευθύς λόγος: Σ’ ένα λογοτεχνικό αφήγημα πεζογράφημα, ο ευθύς λόγος εμφανίζεται στους αφηγηματικούς τρόπους του εκφωνημένου εσωτερικού μονολόγου (όταν κάποιο ενδοκειμενικό πρόσωπο μιλάει, λέει τις σκέψεις του), του εσωτερικού μονολόγου (όταν κάποιος εσωκειμενικός ήρωας εμφανίζεται να σκέφτεται) και του διαλόγου (όταν κάποια πρόσωπα συνομιλούν ­συζητούν).
• Πλάγιος λόγος: Σ’ ένα λογοτεχνικό αφήγημα (κατά κανόνα) ­πεζογράφημα, ο αφηγητής παρουσιάζει τα λόγια/τις σκέψεις/τα συναισθήματα ενός (άλλου) ενδοκειμενικού προσώπου σε γ ́ πρόσωπο, τηρώντας τους γραμματικοσυντακτι­κούς κανόνες του πλάγιου λόγου (π.χ. είπε ότι..., σκέφτηκε ότι..., ένιωσε ότι...).
  • Παράδειγμα: Ο Δημήτρης είπε/σκέφτηκε ότι έχει ωραίο καιρό σήμερα.
• Ελεύθερος πλάγιος λόγος: Σ’ ένα λογοτεχνικό αφήγημα-­πεζογράφημα (κατά κανόνα) ο αφηγητής μεταφέρει τα λόγια, κυρίως όμως, τις σκέψεις/τα συναισθήματα ενός (άλλου) ενδοκειμενικού προσώπου σε γ ́ πρόσωπο, όχι όμως στο πλαίσιο του αυστηρού πλάγιου λόγου, αλλά πιο ελεύθερα (π.χ. παραλείπεται το «ότι»).
  • Ο Ε.Π.Λ. αποτελεί έναν ιδιαιτέρως λεπταίσθητο αφηγηματικό τρόπο, μέσω του οποίου ο αφηγητής ενσωματώνει ­στον τριτοπρόσωπο λόγο του­ σκέψεις /συναισθήματα ενός (άλλου) ήρωα.
  • Παράδειγμα: Ο Ε.Π.Λ. σύμφωνος ή ειρωνικός, ανάλογα με το εάν ο αφηγητής αποδέχεται ή διαφωνεί με τις σκέψεις του ήρωα.
• Εκφωνημένος-εξωτερικός μονόλογος: Παρατίθενται αυτούσια τα λόγια/η ομιλία του (ενδοκειμενικού) προσώπου/ήρωα (σε ευθύ λόγο).
• Εσωτερικός μονόλογος: Παρατίθενται αυτούσιες οι σκέψεις/τα συναισθήματα του ενδοκειμενικού προσώπου (σε ευθύ λόγο).
• Διάλογος: Παρατίθενται αυτούσια τα λόγια δύο (ή περισσότερων) προσώπων που συζητούν (σε ευθύ λόγο).

• 1. Χρόνος της ιστορίας, χρόνος της αφήγησης:
  • Διακρίνεται σε:
    • α) χρόνο της ιστορίας (διαδοχή των γεγονότων της ιστορίας)
    • β) χρόνο της αφήγησης (διαδοχή των σημείων που αναπαριστούν τα γεγονότα στην αφήγηση)
    Μελετώντας συνδυαστικά τις δύο παραπάνω παραμέτρους οδηγούμαστε στις ακόλουθες διακρίσεις:
  • α. ως προς τη σειρά αφήγησης των γεγονότων:
    Με βάση τη σειρά της αφήγησης των γεγονότων η αφηγηματική οργάνωση του χρόνου διακρίνεται σε:
    • Αναδρομή (flashback) ή Ανάληψη: με την αναδρομή, η αφήγηση «εγκαταλείπει» το συγκεκριμένο χρονικό σημείο στο οποίο βρίσκεται μια ορισμένη στιγμή, και ανάγεται σε προγενέστερες χρονικές στιγμές.
    • Πρόληψη: Μεταφορικό τέχνασμα σύμφωνα με το οποίο ένα μελλοντικό γεγονός παρουσιάζεται ως τετελεσμένο. Ένας αντίστοιχος όρος που χρησιμοποιείται παραδοσιακά είναι προβολή στο μέλλον.
    • Ευθύγραμμη αφήγηση: Η ιστορία παρουσιάζεται με χρονική ακολουθία χωρίς αναδρομές και προλήψεις. Η αφήγηση προχωρά γραμμικά από την αρχή προς το τέλος.
  • β. ως προς τη διάρκεια των γεγονότων:
    • Επιτάχυνση: Η αφήγηση εξελίσσεται πιο γρήγορα από την ιστορία.
    • Επιβράδυνση: Η αφήγηση εξελίσσεται πιο αργά από την ιστορία.
    • Επιμήκυνση: Διαθέτει 4 κατηγορίες αφηγηματικού ρυθμού:
      • Σκηνή: Χαρακτηρίζεται από την ισοχρονία ανάμεσα στην ιστορία και την αφήγηση (ΧΑ=ΧΙ).
      • Έλλειψη: Αφηγηματική επιτάχυνση όπου ένα τμήμα της ιστορίας αποσιωπάται εντελώς (ΧΑ=0 < ΧΙ=ν).
      • Περίληψη ή σύνοψη: Ανισοχρονία που συνοψίζει γεγονότα (ΧΑ < ΧΙ).
      • Παύση: Η πλοκή σταματάει ενώ η αφήγηση συνεχίζεται, με σχόλια ή περιγραφές.
  • γ. ως προς τη συχνότητα:
    • Μοναδική αφήγηση: Αφήγηση μία φορά αυτού που έγινε μία φορά.
    • Πολυμοναδική αφήγηση: Αφήγηση Χ φορές αυτού που έγινε Χ φορές.
    • Επαναληπτική αφήγηση: Αφήγηση Χ φορές αυτού που έγινε μία φορά.
    • Θαμιστική αφήγηση: Αφήγηση μία φορά αυτού που έγινε Χ φορές.