Ερμηνεία του αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου για τον πύργο της Βαβέλ
Για τη Γένεση, Ομιλία 30ή
… Βλέπεις ότι δεν ανέχεται ο άνθρωπος να παραμένει στα όρια του, αλλά επιθυμεί πάντοτε περισσότερα και ζητάει να πετύχει τα μεγαλύτερα; Και αυτό είναι εκείνο πού κατεξοχήν καταστρέφει το ανθρώπινο γένος, το να μη θέλει να γνωρίζει καλά τα μέτρα της φύσης του, αλλά να επιδιώκει πάντα τα μεγαλύτερα και να φαντάζεται όσα είναι πάνω από την αξία του. Για αυτό και οι άνθρωποι πολύ ενδιαφέρονται και συγκινούνται για τα πράγματα του κόσμου. Όταν αποκτήσουν πολύ πλούτο και εξουσία, σαν να λησμονούν τη φύση τους, θέλουν να υψώνονται μέχρι τέτοιο σημείο που να καταλήξουν τελικά στο βυθό… "Και όταν αναχώρησαν οι απόγονοι του Νώε από τα ανατολικά μέρη βρήκαν πεδιάδα στην περιοχή Σεναάρ και κατοίκησαν εκεί”. Βλέπετε πως σιγά-σιγά μας φανερώνει η γραφή πόσο εύκολα μεταβαλλόταν η γνώμη τους. Επειδή είδαν, λέει, την πεδιάδα, αφού μετανάστευσαν και εγκατέλειψαν την προηγούμενη κατοικία τους, κατοίκησαν εκεί. Μετά, λέει, είπε κάθε ένας τους προς τον πλησίον του: “ελάτε να κατασκευάσουμε τούβλα και να τα ψήσουμε στη φωτιά”. Και χρησιμοποίησαν τούβλα, αντί για πέτρες και αντί για λάσπη, χρησιμοποίησαν πίσσα. Και είπαν: “ελάτε, ας οικοδομήσουμε για τον εαυτό μας πόλη και πύργο του οποίου η κορυφή θα φτάνει έως τον ουρανό. Με αυτό τον τρόπο θα αφήσουμε ένδοξο όνομα στους απογόνους μας πριν διασκορπιστούμε σε όλη την έκταση της γης”. Βλέπεις πως δεν χρησιμοποίησαν καλά την κοινή γλώσσα τους και ότι η ματαιόδοξη απόφαση να ζήσουν μια τέτοια ζωή γίνεται αφορμή για τα δεινά; ... Πρόσεχε την υπερβολική τους κακία: Αν και είχαν πρόσφατη την ανάμνηση εκείνης της πανωλεθρίας του κατακλυσμού του Νώε, παρασύρθηκαν σε τόση παραφροσύνη… Με το όνομα του ουρανού ήθελε η Αγία γραφή να μας παραστήσει την υπερβολική τους τόλμη. Και ας αφήσουμε, λέει, ένδοξο όνομα στους απογόνους μας. Είδες τη ρίζα της κακίας; Για να απολαύσουμε, λέει, συνεχώς την ενθύμηση των ανθρώπων, για να μνημονευόμαστε αιωνία…. Όσο ακόμα, λέει, είμαστε συγκεντρωμένοι, ας πραγματοποιήσουμε την απόφασή μας για να αφήσουμε ανεξαλειπτη μνήμης στις επερχόμενες γενεές. Υπάρχουν και τώρα πολύ οι οποίοι τους μιμούνται και θέλουν να μνημονεύονται με τέτοιες πράξεις. Είναι εκείνοι που οικοδομούν λαμπρές κατοικίες και λουτρά και στοές και τόπους για περίπατο. Αν ρωτήσεις και καθένα από αυτούς, γιατί κοπιάζει και ταλαιπωρείται και δαπανά τόσα χρήματα σε άχρηστα πράγματα, τίποτε άλλο δεν θα ακούσεις παρά τα ίδια λόγια. Για να διατηρείται συνέχεια η μνήμη τους και να λέγεται ότι εκείνου είναι η κατοικία και εκείνου ο αγρός. Αλλά αυτό δεν είναι άξιο ενθύμησης, αλλά μάλλον κατηγορίας. Γιατί αμέσως στα λόγια αυτά παρεμβάλλονται και αναρίθμητα λόγια άξια απείρων κατηγοριών, π.χ. εκείνο του πλεονέκτη, του άρπαγα, ο οποίος κατέστησε γυμνές τις χήρες και τα ορφανά. Με αυτόν λοιπόν τον τρόπο δεν αξιώνεται κανείς συνεχή ενθύμηση, αντίθετα βάλεται με συνεχείς κατηγορίες και μετά το θάνατο στιγματίζεται και ακονίζει τη γλώσσα εκείνων που βλέπουν αυτά ως βλασφημία και ύβρη εναντίον εκείνου που τα απέκτησε. Εάν πάντως αγαπάς να μνημονεύεσαι συνέχεια, εγώ θα σου δείξω τον δρόμο που θα μπορείς και να μνημονεύεσαι σε συνέχεια και μάλιστα με μεγάλους επαίνους και να έχεις πολύ θάρρος κατά τη μέλλουσα ζωή. Πώς λοιπόν θα μπορέσεις να μνημονεύεσαι καθημερινά και να δοξάζεσαι και μετά την αποδημία από αυτή τη ζωή; Εάν διανέμεις αυτά τα χρήματα στα χέρια των φτωχών, αφού αφήσεις τις πέτρες και τις μεγάλες οικοδομές και τους αγρούς και τα Λουτρά. Αυτή η μνήμη, η αθάνατη, αυτή η μνήμη γίνεται για σένα πρόξενος αναρίθμητων θησαυρών, αυτή μνήμη, αφού σε ανακουφίσει από το φορτίο των αμαρτημάτων σου, προξενεί μεγάλη πεποίθηση και θάρρος προς το Θεό. Γιατί σκέψου παρακαλώ και αυτά τα λόγια τα οποία πρόκειται να λέει ο καθένας, με το να σε αποκαλεί ελεήμονα, φιλάνθρωπο, συγκαταβατικό, καλοκάγαθο, που σκόρπισες πλουσιοπάροχα τα αγαθά σου. "Γιατί σκόρπισες, λέει, έδωσε στους φτωχούς. Η Αρετή σου μένει αιώνια" (ψαλμ 111, 9). Διότι τέτοιο πράγμα είναι ο πλούτος των χρημάτων. Όταν σκορπίζεται, μάλλον παραμένει, όταν κατέχεται και φυλάσσεται, καταστρέφει μαζί και αυτούς που τον κατέχουν… Μέσα σε μία μέρα σκόρπισε τον πλούτο και η Αρετή του μένει αιώνια και προξενεί την αθάνατη μνήμη.
Είδες μνήμη η οποία διαρκεί αιώνια; Είδες μνήμη η οποία είναι γεμάτη με μεγάλα και απερίγραπτα αγαθά; Για αυτές τις οικοδομές ας φροντίσουμε να μνημονευόμαστε. Διότι οι λιθίνες οικοδομές όχι μόνον δεν μπορούν να μας ωφελήσουν σε τίποτε, άλλα αντί αιώνιας στήλης, κατακραυγάζουν εναντίον μας με μεγάλη φωνή. Και έχοντας οι ίδιοι τέτοια αμαρτήματα, φεύγουμε από τη ζωή και αφού εγκαταλείψουμε αυτά εδώ, δεν αξιωνόμαστε ούτε της ψυχρής και ανώφελης εκείνης μνήμης από αυτά. Αλλά χτυπώμαστε από τις κατηγορίες και η ονομασία περιέρχεται αμέσως σε άλλον. Γιατί έτσι συμβαίνει, από τον ένα περιέρχεται στον άλλο και από εκείνον πάλι σε άλλο. Και σήμερα η οικία είχε το όνομα αυτού, αύριο εκείνου και τη μεθεπόμενη πάλι άλλου. Και απατώμαστε με τη θέλησή μας με το να νομίζουμε ότι κατέχουμε κάποια εξουσία, μη γνωρίζοντας ότι μόνο της χρήσης τους είμαστε κύριοι και εκούσια ή ακούσια τα παραχωρούμε σε άλλους. Και ότι τα παραχωρούμε και σε αυτούς που δεν θέλουμε, αυτό το αφήνω στην άκρη. Πάντως, αν θέλεις να μνημονεύεσαι και αυτό σε ενδιαφέρει πολύ, άκουσε πως οι χήρες ενθυμούνταν την (νεκρή) Ταβιθά και πως είχαν περικυκλώσει τον (απόστολο) Πέτρο με κλάματα και δείχνοντας τους χιτώνες και τα ιμάτιά που έφτιαχνε, όταν βρισκόταν μαζί τους, η Δορκάδα (η Ταβιθά). Είδες ζωντανές οικοδομές να μιλούν και να έχουν τόση δύναμη, ώστε να επαναφέρουν και από το θάνατο στη ζωή; Αφού δηλαδή περικύκλωσαν τον Πέτρο και έχυσαν τα θερμά δάκρυα αναζητώντας στο πρόσωπό της δορκάδας την τροφή και την ευεργεσία, ο Πέτρος, λέει, αφού τους έβγαλε έξω όλους, γονάτισε και προσευχήθηκε. Και αφού την ανέστησε, φώναξε τους αγίους (εννοεί τους χριστιανούς) και τις χήρες και τους την παρουσίασε ζωντανή. Εάν θέλεις να μνημονεύεσαι και αν επιδιώκεις την πραγματική δόξα, μιμήσου αυτήν και κατασκεύασε τέτοιες οικοδομές, χωρίς να φθείρεις τον εαυτό σου με την άψυχη ύλη, αλλά να δείχνεις τη μεγάλη σου φροντίδα και αγάπη προς τους συνανθρώπους σου. Αυτή η μνήμη είναι άξια επαίνου και αποδίδει πολύ κέρδος. Αλλά, ας επανέλθουμε πάλι στο προκείμενο και ας δούμε την τόλμη εκείνων των ανδρών. Διότι τα παθήματα τους, αν θέλουμε να είμαστε σώφρονες και συνετοί, θα γίνουν παράδειγμα και διδασκαλία για νουθεσία μας. Ας οικοδομήσουμε, λέει, για τους εαυτούς μας πόλη και πύργο, του οποίου η κορυφή θα φτάνει στον ουρανό. Έτσι θα αφήσουμε ένδοξο όνομα στους απογόνους μας, πριν διασκορπιστούμε σε όλη τη γη. Βλέπεις πως φανερώνουν παντού τη διεφθαρμένη απόφασή τους; Αλλά πρόσεξε ότι και μετά από τόση πανωλεθρία, πώς επιδίδονται πάλι όχι σε μικρότερα από τα προηγούμενα κακά. Τι λοιπόν πρέπει να γίνει για να σταματήσει η παραφροσύνη τους; Ο Θεός υποσχέθηκε ότι ποτέ ξανά δεν θα φέρει κατακλυσμό για να συμπεριφερθεί σύμφωνα με τη φιλανθρωπία του. Αυτοί όμως ούτε με τις τιμωρίες συνετίστηκαν, ούτε με τις ευεργεσίες βελτιώθηκαν. Για αυτό άκουσε τα επόμενα, για να μάθεις το μέγεθος της άπειρης φιλανθρωπίας του Θεού. Και κατέβηκε, λέει, ο κύριος ο Θεός για να δει την πόλη και τον πύργο που είχαν αρχίσει να οικοδομούν οι άνθρωποι. Πρόσεξε πως μιλάει η γραφή ανθρώπινα. Και κατέβηκε, λέει, ο κύριος ο Θεός όχι για να το εννοήσουμε ανθρώπινα, αλλά για να διδασκόμαστε από αυτό ότι ποτέ δεν πρέπει απλά να δίνουμε καταδικαστική ψήφο για τους αδελφούς μας, ούτε να καταδικάζουμε από ακοή, εάν προηγουμένως δεν εξετάσουμε και πληροφορηθούμε καλά. Διότι, ότι κάνει ο Θεός, προς αυτό το σκοπό στοχεύει και μεταχειρίζεται τόση συγκατάβαση για να διδάξει την ανθρώπινη φύση... Βλέπεις ότι ο Θεός δεν αναστέλλει ευθύς εξαρχής την παραφροσύνη τους, αλλά επιδεικνύει μεγάλη μακροθυμία και αναμένει να πραγματοποιήσουν αυτοί το πονηρό σχέδιο τους και τότε να ανακόψει την επιχείρηση, για να μην επιτρέπεται δηλαδή σε κάποιον να λέει ότι σκέφτηκαν μεν δεν πραγματοποίησαν όμως τις αποφάσεις τους. Αναμένει να πραγματοποιήσουν αυτοί όσα αποφάσισαν και τότε να τους απόδειξη πόσο ματαιοπονούν. Πρόσεξε την υπερβολή της φιλανθρωπίας. Επέτρεψε να κοπιάσουν αυτοί και να ταλαιπωρηθούν, για να τους γίνει η πείρα των πραγμάτων δάσκαλος. Και επειδή είδε ότι η κακιά αυξανόταν και η ασθένεια τους λάμβανε έκταση, δεν τους αφήνει μέχρι τέλους, αλλά για να δείξει τη φιλανθρωπία του σαν άριστος γιατρός, βλέποντας ότι αυξάνεται η ασθένεια τους και η ψυχή καθίσταται αθεράπευτη, αμέσως κάνει γρηγόρη τομή για να αφανίσει εξολοκλήρου την αιτία της νόσου. Και είπε, λέει, ο κύριος ο Θεός: “να, ένα γένος και ένα στόμα όλων”, αντί να πει μία φωνή και μία γλώσσα, “και άρχισαν να πραγματοποιούν αυτό που σκέφτηκαν και τώρα νομίζουν ότι δεν θα τους λείψει τίποτε από όσα σκέφτονται να κάνουν”.
Πρόσεχε λοιπόν τη φιλανθρωπία του Θεού. Επειδή πρόκειται να ανακόψει την ορμή τους, κάνει απολογία προηγουμένως και σχεδόν αποδεικνύει το μέγεθος της αμαρτίας τους και την υπερβολή της αγνωμοσύνης τους και ότι δεν χρησιμοποίησαν όπως πρέπει την κοινή γλώσσας τους. Διότι να, λέει, ένας λαός είναι όλοι και μία γλώσσα μιλούν και άρχισαν να πραγματοποιούν αυτό που σκέφτηκαν και τώρα νομίζουν ότι δεν θα τους λείψει τίποτε από όσα σκέφτονται να κάνουν. Αυτή η συνήθεια υπάρχει στο Θεό. Όταν πρόκειται να επιβάλει τιμωρία, να φανερώνει προηγουμένως το μέγεθος των αμαρτημάτων, απολογούμενος κατά κάποιο τρόπο και τότε να κάνει τη διόρθωση. Όπως και στην περίπτωση του κατακλυσμού όταν πρόκειται να πραγματοποιήσει τη φοβερή εκείνη απειλή λέει η γραφή: αφού είδε ο κύριος ο θεός ότι αυξήθηκε κατά πολύ η κακιά των ανθρώπων και ότι κάθε ένας έχει αφιερώσει τις σκέψεις του και την επιθυμία της καρδιάς του σε κακές πράξεις από τη νεότητά του. Είδες που έδειξε προηγουμένως την υπερβολή της κακιάς τους και τότε λέει θα εξαλείψω τον άνθρωπο; Έτσι και τώρα: “να, ένας λαός είναι όλοι και μία γλώσσα μιλούν και άρχισαν να πραγματοποιούν αυτό που σκέφτηκαν. Εάν με τόση ομόνοια και κοινή γλώσσα παρασύρθηκαν σε τόση παραφροσύνη, πως με την πάροδο του χρόνου δεν θα διαπράξουν χειρότερα; Και δεν θα τους λείψει τίποτε από όσα σκέφτονται να κάνουν, τίποτα δεν θα μπορέσει να ανακόψει την ορμή τους, αλλά θα φροντίσουν να πραγματοποιήσουν όλες τις αποφάσεις τους, εάν δεν τιμωρηθούν αμέσως για αυτά που ήδη τόλμησαν. Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση του πρωτοπλάστου. Διότι και εκεί όταν επρόκειτο να διώξει αυτόν από τον παράδεισο λέει: “ποιος σου είπε ότι είσαι γυμνός;”. Και πάλι: “να, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από μας να γνωρίζει το καλό και το κακό. Και τώρα μη τυχόν απλώσει το χέρι του και λάβει και φάει από τον καρπό του δέντρου της ζωής και ζήσει αιώνια. Και εκδίωξε αυτόν ο κύριος ο Θεός από τον παράδεισο. Και τώρα λέει: “να, ένα στόμα και μία γλώσσα έχουν και άρχισαν να πραγματοποιούν αυτό το οποίο σκέφτηκαν και τώρα νομίζουν ότι δεν θα τους λείψει τίποτε από όσα σκέφτονται να κάνουν. Εμπρός, ας κατεβούμε εκεί και ας επιφέρουμε σύγχυση στη γλώσσα τους για να μην εννοεί ο ένας τη γλώσσα του άλλου”. Πρόσεξε πάλι τη συγκαταβατικότητα των λέξεων. Ναι εμπρός ας κατέβουμε εκεί. Τι χρειάζονται αυτά τα λόγια; Έχει ανάγκη συνεργασίας ο Θεός για να διορθώσει κάτι; Μήπως έχει ανάγκη συμπαράστασης για να μην αποτύχουν τα σχέδια του; Όχι βέβαια, αλλά όπως η ίδια ανέφερε η Γραφή, κατέβηκε ο Κύριος θέλοντας με αυτόν τον τρόπο να μας διδάξει ότι γνώριζε με ακρίβεια την υπερβολή της κακιάς τους, με τον ίδιο τρόπο λέει και εδώ “εμπρός ας κατεβούμε”. Οπωσδήποτε αυτός ο λόγος αναφέρεται μεταξύ ισότιμων. Εμπρός ας κατεβούμε εκεί κι ας επιφέρουμε σύγχυση στη γλώσσα τους για να μην καταλαβαίνει ο ένας τη γλώσσα του άλλου. Τέτοια ακριβώς τιμωρία, λέει, επιβάλλω σε αυτούς σαν κάποια αιώνια αναθηματική στήλη για να παραμένει αιώνια και να μη λησμονηθεί ποτέ από αυτούς. Επειδή δεν χρησιμοποίησαν όπως πρέπει την κοινή τους γλώσσα, με τη διαίρεση της σε πολλές γλώσσες θα τους σωφρονίσω. Με αυτό τον τρόπο συνηθίζει πάντα ο κύριος να ενεργεί. Αυτό έπραξε και από την αρχή στην περίπτωση της γυναίκας. Δεν χρησιμοποίησε καλά την τιμή που της δόθηκε και για αυτό την πέταξε στην εξουσία του άνδρα. Και πάλι στην περίπτωση του Αδάμ, επειδή δεν κέρδισε κάτι από την πολλή άνεση και τη ζωή του παραδείσου, αλλά εξαιτίας της παράβασης έγινε άξιος τιμωρίας, τον έδιωξε από τον παράδεισο που του επέβαλλε την συνεχή τιμωρία λέγοντας: “αγκάθια και τριβόλια θα σου βλαστάνει η γη”. Επειδή λοιπόν και αυτοί, αν και τιμήθηκαν με την κοινή γλώσσα, χρησιμοποίησαν κακώς την τιμή που τους δόθηκε, με τη διαίρεση των γλωσσών σταματά την ορμή της κακιάς τους. Και ας επιφέρουμε, λέει, σύγχυση στη γλώσσα τους για να μην καταλαβαίνει ο ένας τη γλώσσα του άλλου, έτσι ώστε όπως η ενότητα της γλώσσας έκανε δυνατή τη συνύπαρξη, με τον ίδιο τρόπο και η διαίρεση της να τους διασκορπίσει. Πώς είναι δυνατόν να συνυπάρχουν εκείνοι οι οποίοι δεν έχουν την ίδια γλώσσα και ομιλία; Και διασκόρπισε αυτούς, λέει, ο Κύριος ο Θεός από εκεί σε όλη τη γη και έπαψαν πλέον να οικοδομούν την πόλη και τον πύργο. Βλέπε τη φιλανθρωπία του Θεού σε πόση αμηχανία τους έριξε. Διότι έμοιασαν με τους παράφρονες. Ο ένας διέταζε κάτι, ο άλλος έφερνε κάτι άλλο, έτσι λοιπόν γινόταν ανωφελής όλη η οικοδομική τους προσπαθεία. Για αυτό και έπαψαν να οικοδομούν την πόλη και τον πύργο, για αυτό και ονομάστηκε η περιοχή εκείνη “σύγχυση”, διότι εκεί επέφερε σύγχυση ο Θεός στις γλώσσες των ανθρώπων και από εκεί τους διασκόρπισε σε όλη τη γη. Πρόσεξε πόσα γίνονται ώστε η ενθύμηση του γεγονότος αυτού να παραμείνει αιώνια. Πρώτα η διαίρεση των γλωσσών, αλλά και πριν από αυτό η προσωνυμία της περιοχής. Διότι το όνομα Φαλεκ με το οποίο ονόμασε τον γιο του ο Έβερ σημαίνει “μερισμός”. Μετά η ονομασία του τόπου, διότι ο τόπος ονομάστηκε “σύγχυση” δηλαδή Βαβυλώνα... Ας αποφύγουμε λοιπόν τη μίμησή τους παρακαλώ και ας χρησιμοποιήσουμε κατάλληλα τις δωρεές του Θεού και λαμβάνοντας υπόψη την ανθρώπινη φύση, με αυτό τον τρόπο ας σκεφτόμαστε, όπως είναι φυσικό να σκέφτονται οι θνητοί άνθρωποι. Και αφού αναλογιστούμε την φθαρτότητα της παρούσας ζωής και ότι είναι σύντομος ο χρόνος της ζωής μας ας αποταμιευσουμε για τους εαυτούς μας πολύ θάρρος με την επιτέλεση αγαθών έργων. Και όχι μόνο να νηστεύουμε περισσότερο αυτές τις ημέρες αλλά και να επιδείξουμε πλούσια ελεημοσύνη.
ΕΠΕ 46, σ. 12-20.