Κριτήριο Είναι ένα μέτρο αξιολόγησης ή επιλογής. Υπάρχουν κριτήρια γενικά, που ισχύουν για όλους και κριτήρια διαφορετικά για άτομα, για επιχειρήσεις, για το κράτος.
Κριτήρια γενικά Ισχύουν για όλους που λαμβάνουν αποφάσεις, όπως:
α) Οι βασικές αξίες της κοινωνίας Οι κοινωνικές αξίες εκφράζουν τις πραγματικές και βαθύτερες ανάγκες της κοινωνίας. Αποτελούν βασικό συστατικό για την συνοχή και την πρόοδο της κοινωνίας. Προσανατολίζουν και καθοδηγούν την κοινωνία και τα άτομα. Επηρεάζουν τις πεποιθήσεις μας και λειτουργούν ως κατευθυντήριοι άξονες για την αξιολόγηση των εαυτών μας και των άλλων.
β) Το δίκαιο και οι νόμοι Η ανάγκη για δίκαιο και για νόμους υπάρχει από τότε που οι άνθρωποι οργανώθηκαν σε κοινωνία. Δίκαιο και νόμοι είναι υποχρεωτικοί κανόνες που ρυθμίζουν την κοινωνική συμπεριφορά των ανθρώπων. Οι νόμοι είναι γενικοί και απρόσωποι κανόνες και ισχύουν για όλους αδιακρίτως, άρχοντες και αρχομένους.
γ) Η ηθική Το δίκαιο πρέπει να στηρίζεται στην ηθική. Η επίδραση της ηθικής επί του δικαίου είναι τόσο σημαντική, ώστε γίνεται λόγος για ηθικοποίηση του δικαίου. Οι κανόνες ηθικής ρυθμίζουν την κοινωνική συμπεριφορά, αλλά δεν είναι υποχρεωτικοί, απευθύνονται στη συνείδηση του ατόμου. Όταν λαμβάνονται υπόψη, κατά κανόνα, οδηγούν στη λήψη δίκαιων αποφάσεων. Επιπλέον, αποφεύγονται η δυσαρέσκεια, οι συγκρούσεις και οι δικαστικές διαμάχες. Πάντως, πολίτες και πολιτικοί διαρκώς μας υπενθυμίζουν ότι μια απόφαση δεν αρκεί να είναι νόμιμη, χρειάζεται να είναι και ηθική.
δ) Ο σκοπός Όταν χρειάζεται να παρθεί μια απόφαση,πρέπει ναείναι γνωστό το «γιατί» της απόφασης. Δηλαδή, για ποιο σκοπό λαμβάνεται η απόφαση. Τίποτα δεν αποφασίζεται «για το τίποτα». Πάντοτε υπάρχει σκοπός και αναμένονται κάποια αποτελέσματα. Ασφαλώς, άλλοι οι σκοποί της πολιτείας και άλλοι των επιχειρήσεων και των ατόμων.
Κριτήρια δράσης ατόμου Τα άτομα δρουν με κριτήρια ατομικής ηθικής, κοινωνικής ευαισθησίας, ατομικού συμφέροντος, κόστους-οφέλους, ανταγωνιστικά κτλ.
Κριτήρια δράσης επιχειρήσεων Οι επιχειρήσεις δρουν με κριτήρια: κόστους-οφέλους, αποτελεσματικότητας / αποδοτικότητας, μεγιστοποίηση του κέρδους, ανταγωνισμού, στρατηγική επικράτησης, ηθικής και δεοντολογίας κτλ. Επίσης, ολοένα και περισσότερες επιχειρήσεις εφαρμόζουν κριτήρια περιβαλλοντικά, κοινωνικά και εταιρικής διακυβέρνησης (ESG).
Κριτήρια δράσης κράτους Το κράτος δρα με κριτήρια: 1) Νομιμότητας, δηλαδή, η απόφαση πρέπει να είναι σύμφωνη με τον νόμο, 2) Σκοπιμότητας, δηλαδή, η απόφαση υπηρετεί ορισμένο σκοπό (π.χ. η παροχή επιδόματος, η διάνοιξη δρόμου), αλλά πρέπει να είναι νόμιμη, 3) Μεγιστοποίηση της κοινωνικής ευημερίας, 4) Επιπτώσεις της απόφασης, θετικές ή αρνητικές, οι οποίες μπορεί να είναι κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές, πολιτισμικές, περιβαλλοντικές κτλ.
Στάδια λήψης απόφασης Συνήθως η διαδικασία λήψης αποφάσεων εμπεριέχει τα εξής πέντε στάδια:
Στάδιο 1- Ορισμός του προβλήματος Προσδιορίζεται το πρόβλημα, αλλά και τα αίτια που το δημιούργησαν και οι περιορισμοί για την επίλυσή του. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, η ορθή διατύπωση του προβλήματος είναι συχνά πιο σημαντική από τη λύση του. Παράδειγμα προβλήματος: η χαμηλή ποιότητα «Αγωγής πολίτη» στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Στάδιο 2- Καθορισμός του σκοπού και των στόχων Όσον αφορά τον σκοπό χρειάζεται να είναι συγκεκριμένος και όχι γενικός. Το ίδιο ισχύει και για τους στόχους. Παράδειγμα: σκοπός είναι π.χ. η βελτίωση της «Αγωγής πολίτη» στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ένας σκοπός εξειδικεύεται σε περισσότερους στόχους. Παράδειγμα, η «Αγωγή πολίτη» εξειδικεύεται στους στόχους: ύπαρξη μαθημάτων «Αγωγής πολίτη» στο δημοτικό, γυμνάσιο και λύκειο, επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, σύνταξη κατάλληλου προγράμματος σπουδών κτλ.
Στάδιο 3- Συλλογή πληροφοριών Αφού οριστεί το πρόβλημα και καθοριστεί ο σκοπός και οι στόχοι, αρχίζει η διαδικασία συλλογής πληροφοριών. Πληροφορίες για τα διαθέσιμα μέσα προς επίτευξη του σκοπού, για το κόστος τους, για τα πρόσωπα που θα εμπλακούν, για το χρονοδιάγραμμα υλοποίησης του σκοπού και των στόχων κτλ.
Στάδιο 4- Εύρεση εναλλακτικών λύσεων και επιλογή της καλύτερης λύσης Κάθε πρόβλημα προς επίλυση συνήθως έχει περισσότερες από μία λύσεις. Βρίσκονται οι εναλλακτικές λύσεις και προσδιορίζονται τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα κάθε λύσης. Εν προκειμένω, ερωτήματα που χρειάζονται απάντηση είναι: ποια μέσα είναι προσφορότερα;Ποια είναι πιο αποδοτικά; Με ποια μπορεί να επιτευχθεί ο σκοπός σε λιγότερο χρόνο και με μικρότερο κόστος; Ποια η δυνατότητα εφαρμογής; Αν υπάρξει ανάγκη, από το σύνολο των εναλλακτικών λύσεων επιλέγεται τελικά εκείνη που έχει τα περισσότερα πλεονεκτήματα, αλλιώς αυτή που έχει το μεγαλύτερο όφελος και το μικρότερο κόστος.
Στάδιο 5- Εφαρμογή της απόφασης Δεν αρκεί η επιλογή της καλύτερης λύσης, αλλά χρειάζεται και η εφαρμογή της. Για την εφαρμογή απαραίτητο είναι ένα σχέδιο δράσης και η αξιολόγηση της απόφασης στην πράξη. Αν η αξιολόγηση δείξει προβλήματα, γίνονται διορθωτικές κινήσεις. Η πράξη είναι το καλύτερο κριτήριο για το αν μια απόφαση ήταν ορθή ή όχι.