Αξιώματα ιεράρχησης κανόνων δικαίου Oι κανόνες δικαίου δεν έχουν όλοι την ίδια δύναμη. Υπάρχει ορισμένη ιεραρχία μεταξύ τους. Αν ληφθεί υπόψη ότι οι κανόνες αλλάζουν, γίνεται κατανοητή η ανάγκη ιεράρχησής τους. Η πιθανή σύγκρουση των κανόνων δικαίου αίρεται με την εφαρμογή τριών αξιωμάτων. Τα αξιώματα ιεράρχησης των κανόνων δικαίου είναι:
-Ο ανώτερος νόμος υπερισχύει του κατωτέρου. Παράδειγμα: το Σύνταγμα υπερισχύει του νόμου, το προεδρικό διάταγμα υπερισχύει της υπουργικής απόφασης.
Ο νεότερος νόμος υπερισχύει του παλαιοτέρου. Παράδειγμα: η φετινή υπουργική απόφαση για τον τρόπο διεξαγωγής των εξετάσεων κατισχύει της προηγούμενης υπουργικής απόφασης για το ίδιο θέμα.
-Ο ειδικός νόμος υπερισχύει του γενικού. Ένας νόμος είναι ειδικότερος από κάποιον άλλον όταν: πρώτον, αφορά ορισμένες κατηγορίες προσώπων (π.χ. εμπόρους, ναυτικούς). Δεύτερον, είναι ορισμένης χρονικής ισχύος (π.χ. διάρκειας ενός έτους). Παράδειγμα: η υπουργική απόφαση για τον κλάδο εκπαιδευτικών «Α» υπερισχύει άλλης υπουργικής απόφασης που ορίζει γενικά θέματα εκπαιδευτικών. Εννοείται ότι το αξίωμα ισχύει για τυπικά ισοδύναμους κανόνες δικαίου.
Έννομη τάξη Ονομάζεται το σύνολο των κανόνων δικαίου που ισχύουν σε ένα κράτος, σε ορισμένοι χρόνο. Παράδειγμα: το σύνολο των κανόνων δικαίου που ισχύουν σήμερα, 21 Σεπτεμβρίου 2025, στην Ελλάδα, αποτελούν την έννομη τάξη της Ελλάδας. Αν αύριο 22 Σεπτεμβρίου η βουλή ψηφίσει έναν νέο νόμο, ο νόμος αυτός από «αύριο» (ορθότερα, από τη δημοσίευσή του στο Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) ή από τότε που ο ίδιος ο νόμος ορίζει την έναρξη της ισχύος του), θα συμπεριληφθεί στην έννομη τάξη της Ελλάδας.
Ιεράρχηση κανόνων δικαίου Όλοι οι κανόνες δικαίου δεν έχουν την ίδια ισχύ. Υπάρχει μια ιεραρχία μεταξύ τους, συνήθως ανάλογα με το όργανο που εκδίδει τον κανόνα δικαίου. Έτσι, κατά ιεραρχική σειρά από τον ανώτερο προς τον κατώτερο έχουμε:
α) Το Σύνταγμα (η Συνθήκη) της Ευρωπαϊκής Ένωσης Η Ε.Ε. έχει το δικό της σύνολο κανόνων δικαίου, δηλαδή τη δική της έννομη τάξη. Μάλιστα, το δίκαιο της Ε.Ε. επηρεάζει άμεσα ή έμμεσα τη νομοθεσία των κρατών μελών της και γίνεται μέρος της έννομης τάξης κάθε κράτους μέλους.
β) Το Σύνταγμα της Ελλάδας Είναι ο θεμελιώδης, ο ανώτατος, νόμος της πολιτείας, που ορίζει τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της πολιτείας. Το Σύνταγμα αλλάζει μόνο σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπει το ίδιο το Σύνταγμα.
γ) Το διεθνές δίκαιο Είναι το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν τις σχέσεις των μελών της διεθνούς κοινωνίας, κυρίως των κρατών και δευτερευόντως άλλων υποκειμένων (π.χ. διεθνών οργανισμών). Επομένως, και η διεθνής κοινωνία έχει το δικό της σύνολο κανόνων δικαίου (χάρτης ΟΗΕ, διεθνείς συνθήκες), δηλαδή έχει τη δική της έννομη τάξη.
δ) Ο νόμος Ο νόμος είναι γραπτός κανόνας δικαίου που θεσπίζεται από τη βουλή, σύμφωνα με την προβλεπόμενη διαδικασία (βλέπε ανωτέρω κεφ. 6.3).
ε) Το προεδρικό διάταγμα Ο πρόεδρος της δημοκρατίας, ύστερα από πρόταση του υπουργικού συμβουλίου, εκδίδει τα διατάγματα που είναι αναγκαία για την εκτέλεση των νόμων και δεν μπορεί ποτέ να αναστείλει την εφαρμογή τους ούτε να εξαιρέσει κανέναν από την εκτέλεσή τους.
στ) Η πράξη υπουργικού συμβουλίου Το υπουργικό συμβούλιο ασκώντας τη διακυβέρνηση της χώρας μπορεί να εκδίδει διάφορες πράξεις (π.χ. διορισμός της ηγεσίας της δικαιοσύνης).
ζ) Η υπουργική απόφαση Κάθε υπουργός στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του εκδίδει πλήθος υπουργικών αποφάσεων για πλείστα όσα θέματα.
η) Η διοικητική πράξη Τα όργανα της διοίκησης (διευθυντής, προϊστάμενος, υπηρεσιακό συμβούλιο κτλ.), με εξουσιοδότηση νόμου ή του υπουργού μπορούν να εκδίδουν διοικητικές πράξεις.
Κανόνες δικαίου Οι κανόνες δικαίου αποτελούν την έννομη τάξη. Διακρίνονται σε γραπτούς, όπως είναι οι νόμοι που θέτει η πολιτεία και σε άγραφους, όπως τα έθιμα που τίθενται από την κοινωνία.
Νόμος Είναι γραπτός κανόνας δικαίου, που θεσμοθετείται από την πολιτεία, ρυθμίζει τις σχέσεις των πολιτών μεταξύ τους και με την πολιτεία και είναι υποχρεωτικός για όλους. Ο νόμος και μάλιστα ο γραπτός νόμος, αποτελεί μια κατάκτηση του πολιτισμού. Γενικά, οι νόμοι ενδιαφέρουν όλους, ισχύουν για όλους, προστατεύουν όλους. Ο νόμος είναι «αμοιβαία εγγύηση δικαιωμάτων και υποχρεώσεων». Γενικά, οι νόμοι ρυθμίζουν τις κοινωνικές σχέσεις, θεμελιώνουν την πολιτεία, συμβάλλουν στην κοινωνική ειρήνη και ασφάλεια, διαπαιδαγωγούν τους πολίτες.
Σημασία ιεράρχησης των κανόνων δικαίου Η ιεράρχηση των κανόνων δικαίου έχει μεγάλη σημασία για δύο κυρίως λόγους: Πρώτον, κάθε κανόνας δικαίου πρέπει να είναι σύμφωνος, ως προς το περιεχόμενό του, με όλους τους ανώτερους κανόνες δικαίου. Παράδειγμα: η υπουργική απόφαση πρέπει να είναι σύμφωνη με το Σύνταγμα, τον νόμο, το προεδρικό διάταγμα. Δεύτερον, πρέπει να εκδίδεται με νόμιμο τρόπο, δηλαδή από το αρμόδιο όργανο και με την προβλεπόμενη διαδικασία.
Σύγκρουση αξιωμάτων ιεράρχησης κανόνων δικαίου Αν υπάρχει σύγκρουση μεταξύ των τριών παραπάνω αξιωμάτων, γίνεται ιεράρχηση μεταξύ των αξιωμάτων. Στην περίπτωση αυτή ισχύει η εξής ιεραρχία:
-Ο ανώτερος νόμος υπερισχύει του νεοτέρου.
-Ο ειδικός νόμος, κατ’ αρχήν, υπερισχύει του νεοτέρου.
-Ο ανώτερος νόμος, κατ’ αρχήν, υπερισχύει του ειδικοτέρου.
Σύνταγμα Eίναι ο θεμελιώδης, ο ανώτατος, νόμος της πολιτείας, που ορίζει τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της πολιτείας. Το Σύνταγμα αλλάζει μόνο σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπει το ίδιο το Σύνταγμα.