Αγωγή πολίτη Το πολίτευμα διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στη νοοτροπία των πολιτών και της κοινότητας. Γι’ αυτό, ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι η αγωγή του πολίτη πρέπει να είναι σύμφωνη με το πολίτευμα. Αν λοιπόν ζητούμενο πολίτευμα είναι η δημοκρατία, η αγωγή του πολίτη, πρέπει να είναι δημοκρατική, δηλαδή να μορφώνει ελεύθερους, υπεύθυνους και ενεργούς πολίτες.
Αριστοτέλης (384-322π.Χ.) Γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής, στη Μακεδονία. Ο πατέρας του λεγόταν Νικόμαχος και ήταν γιατρός στην αυλή του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα του Γ΄. Σε ηλικία 17 ετών ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει στην Ακαδημία του Πλάτωνα. Στην Ακαδημία συνδέεται με τον Πλάτων και με άλλους στοχαστές, όπως ο Εύδοξος και ο Ξενοκράτης. Ο Πλάτων θαύμασε την οξύνοιά του Αριστοτέλη και τον αποκαλούσε «Ο Νους της Σχολής». Ο Αριστοτέλης πίστευε ακράδαντα πως γνώρισμα του αληθινού φιλοσόφου είναι να έχει το κουράγιο να θυσιάζει ακόμη και τις πιο προσωπικές του απόψεις, ονόματι της αλήθειας. Ύστερα από πρόσκληση του βασιλιά Φίλιππου, ανέλαβε την αγωγή του νεαρού (δεκατριών ετών) Αλέξανδρου, του διαδόχου του θρόνου. Για την αγωγή του Αλέξανδρου ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε κατά κύριο λόγο τα ομηρικά έπη, άσκησε σημαντική επιρροή και του εμφύσησε την πίστη στα Πανελλήνια ιδανικά.Κατά τη διάρκεια του βίου του έκανε πολλά ταξίδια. Συγκέντρωσε και μελέτησε τα πολιτεύματα 158 πόλεων-κρατών και έγραψε το έργο του «Πολιτικά». Είναι ο πρώτος που διέκρινε τα πολιτεύματα σε: βασιλεία, αριστοκρατία και δημοκρατία, καθώς και τις παρεκβάσεις του, αντίστοιχα σε: τυραννία, ολιγαρχία και οχλοκρατία. Επίσης, είναι ο πρώτος που διέκρινε τις λειτουργίες της πολιτείας σε τρεις κατηγορίες: νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική.Ο Αριστοτέλης καλλιέργησε πολλούς επιμέρους φιλοσοφικούς και επιστημονικούς κλάδους (κάποιων μάλιστα από αυτούς υπήρξε και ο ιδρυτής και πρώτος διαμορφωτής τους). Μερικοί από αυτούς είναι: η λογική, η ηθική και πολιτική φιλοσοφία, η ρητορική, η ψυχολογία, η φυσική, η κοσμολογία, η ζωολογία, η βιολογία, η φυσιολογία, κτλ.
Διάκριση πολιτευμάτων Πρώτος ο Αριστοτέλης με βάση το ερώτημα: ποιος και γιατί (για ποιο σκοπό) κυβερνάει. Όταν κυβερνά είτε ο ένας, είτε οι λίγοι, είτε οι πολλοί με σκοπό το κοινό συμφέρον, τα πολιτεύματα αυτά είναι ορθά. Όταν, όμως, έχουν σκοπό να εξυπηρετήσουν το προσωπικό τους συμφέρον, είτε του ενός, είτε των λίγων, είτε του πλήθους, τότε, υπάρχει εκτροπή από το ορθό πολίτευμα. Διέκρινε τα πολιτεύματα σε τρεις κατηγορίες:
-Βασιλεία Είναι το πολίτευμα στο οποίο την εξουσία την ασκεί ένας, ο βασιλιάς, ο οποίος διακρίνεται σε αρετή, σε δύναμη και στα υπόλοιπα αγαθά. Η εκτροπή οδηγεί στην τυραννία..
-Αριστοκρατία Είναι το πολίτευμα στο οποίο την εξουσία ασκούν οι άριστοι, οι οποίοι διακρίνονται για την αρετή, την καταγωγή και τον πλούτο τους. Η εκτροπή της αριστοκρατίας οδηγεί στην ολιγαρχία.
-Δημοκρατία Είναι το πολίτευμα στο οποίο την εξουσία ασκούν οι πολλοί, οι οποίοι είναι ίσοι και όμοιοι στην αρετή, στην καταγωγή και στον πλούτο. Η εκτροπή της δημοκρατίας οδηγεί στην οχλοκρατία. Προϋπόθεση για τη λειτουργία της δημοκρατίας είναι το πολιτικό ήθος των αρχόντων, γιατί αποτελούν παράδειγμα για τους πολίτες. Αλλά και το ήθος των πολιτών, που μαθαίνεται από την οικογένεια, το σχολείο και από άλλους πολιτικούς θεσμούς. Αν οι πολίτες έχουν ήθος, υπερασπίζονται τις αξίες της δημοκρατίας.
Διάκριση πολιτευμάτων- Σύγχρονη εποχή:
-Βασιλευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία Ο βασιλιάς είναι ο αρχηγός του κράτους και είναι κληρονομικός. Έχει τυπικές αρμοδιότητες (π.χ. επικύρωση νόμων). Η νομοθετική εξουσία ασκείται από το κοινοβούλιο. Η εκτελεστική εξουσία ασκείται από τον πρωθυπουργό και την κυβέρνηση. Υπάρχουν διάφορες μορφές βασιλευόμενης δημοκρατίας. Εξελικτικά: α) Απόλυτη μοναρχία, β) Συνταγματική μοναρχία, γ) Βασιλευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία. Πάντως, το γεγονός ότι ένα κράτος έχει βασιλεία, δεν σημαίνει ότι δεν είναι δημοκρατικό. Τουναντίον, η Αγγλία, η Δανία, η Σουηδία κτλ. έχουν πολίτευμα «βασιλευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία» και είναι από τα πλέον δημοκρατικά κράτη.
-Προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία Ο πρόεδρος της δημοκρατίας είναι αρχηγός του κράτους. Εκλέγεται είτε άμεσα-απευθείας από τον λαό, είτε από το κοινοβούλιο (έμμεσα από τον λαό, αφού ο λαός εκλέγει το κοινοβούλιο). Γενικώς, οι αρμοδιότητές του είναι περιορισμένες. Την περισσότερη εξουσία την έχει ο πρωθυπουργός. Την νομοθετική εξουσία την ασκεί το κοινοβούλιο και την εκτελεστική εξουσία την ασκεί η κυβέρνηση με επικεφαλής τον πρωθυπουργό. Η κυβέρνηση πρέπει να έχει την εμπιστοσύνη της βουλής. Τέτοιο πολίτευμα έχει η Ελλάδα μετά το 1975 και πάρα πολλές άλλες χώρες (π.χ. Αλβανία, Ιταλία, Γερμανία)....
-Προεδρική κοινοβουλευτική δημοκρατία Ο πρόεδρος της δημοκρατίας είναι αρχηγός του κράτους και αρχηγός της κυβέρνησης. Συνήθως, εκλέγεται από τον λαό ή από σώμα εκλεκτόρων (Η.Π.Α). Οι αρμοδιότητες του είναι ουσιαστικές. Μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει πρωθυπουργός. Αν υπάρχει, διορίζει και παύει τον πρωθυπουργό και τους υπουργούς, οι οποίοι είναι πολιτικά υπεύθυνοι απέναντί του. Την νομοθετική εξουσία την ασκεί το κοινοβούλιο. Κλασσικό παράδειγμα προεδρικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας είναι οι Η.Π.Α, όπου η εκτελεστική εξουσία (πρόεδρος και υπουργοί) είναι ανεξάρτητη από την νομοθετική (κογκρέσο). Υπάρχει και ημιπροεδρικό σύστημα όπου η εξουσία μοιράζεται ανάμεσα στον πρόεδρο και στον πρωθυπουργό. Σε κάποιες χώρες περισσότερη εξουσία έχει ο πρόεδρος (π.χ. Γαλλία, Ρωσία), ενώ σε κάποιες άλλες περισσότερη εξουσία έχει ο πρωθυπουργός (π.χ. Πολωνία, Πορτογαλία).
Νοοτροπίες ανοιχτές - φιλελεύθερες Οι φιλελεύθερες νοοτροπίες αναπτύχθηκαν ως αντίδραση στις αυταρχικές νοοτροπίες του Μεσαίωνα, στο συγκεντρωτικό, απολυταρχικό, φεουδαρχικό κράτος. Ο Τζων Λοκ θεμελίωσε τον «πολιτικό φιλελευθερισμό». Υποστήριξε με σθένος τα φυσικά δικαιώματα του ανθρώπου, όπως η ζωή, η ελευθερία, η ιδιοκτησία, η αξιοπρέπεια και πρότεινε τη σύναψη ενός κοινωνικού συμβολαίουμεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων, για την διατήρηση της κοινωνικής ισορροπίας.Πρόκειται για νοοτροπίες εναντίον κάθε πολιτικού αυταρχισμού. Υποστηρίζουν την «ανοιχτή κοινωνία», δηλαδή μια κοινωνία ανοιχτή σε ιδέες, ιδεολογίες, θεωρίες, σκέψεις, απόψεις, αξίες κτλ. (Κάρλ Πόπερ).
Νοοτροπίες κλειστές - αυταρχικές Oι κλειστές-αυταρχικές νοοτροπίες γεννούν αυταρχικά και κλειστά συστήματα, κι αυτά αναπαράγουν κλειστές και αυταρχικές νοοτροπίες. Βρίσκονται στον αντίποδα των ανοιχτών - φιλελεύθερων νοοτροπιών. Ο αυταρχισμός, η μυστικοπάθεια, ο φόβος της επικοινωνίας με τους έξω, τα κλειστά σύνορα, η απειλή της κοινωνίας από νέες ιδέες κτλ. αποτελούν χαρακτηριστικά αυτών των νοοτροπιών.
Πολίτευμα μιας πόλης (αρχαιότητα) Πολίτευμα μιας πόλης είναι «η σωστή τακτοποίηση των διαφόρων αρχών, και ειδικά εκείνης που εξουσιάζει όλες τις άλλες. Γιατί παντού ασκεί σ’ αυτά κυριαρχική εξουσία το πολίτευμα, και πολίτευμα σημαίνει πολιτική οργάνωση» (Αριστοτέλους, Πολιτικά).
Πολίτευμα ή πολιτικό σύστημα Εννοείται το σύνολο των θεσμών, σύμφωνα με τους οποίους κυβερνάται η πολιτεία. Περιλαμβάνει την βουλή, την κυβέρνηση, τη δικαιοσύνη, τα πολιτικά κόμματα, τις οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών, τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας κτλ.
Πολιτεύματα αυταρχικά Στα αυταρχικά η ηγεσία ελέγχει το κράτος, τους μηχανισμούς εξουσίας (αστυνομία, δικαιοσύνη κτλ.) και διαμορφώνει τους νόμους. Το κράτος δικαίου δεν λειτουργεί. Δεν υπάρχει ελεύθερη λειτουργία κομμάτων, κοινωνικών οργανώσεων, Μ.Μ.Ε κτλ.
Πολιτεύματα ολοκληρωτικά Στα ολοκληρωτικά συστήματα υπάρχει ένας φορέας εξουσίας (ο αρχηγός, το κόμμα κτλ.). Είναι συστήματα μονοκομματικά, δηλαδή υπάρχει μόνο ένα κόμμα με αυστηρή οργάνωση και πειθαρχία, το οποίο κατέχει όλη την εξουσία. Ολοκληρωτικά συστήματα είναι τα κομμουνιστικά και τα φασιστικά.
Πολιτεύματα πλουραλιστικά Στα πλουραλιστικά υπάρχουν πολλοί φορείς εξουσίας (κόμματα, οργανώσεις, διάκριση των λειτουργιών κτλ.) και εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία. Πλουραλιστικά είναι τα δημοκρατικά συστήματα.
Πολιτεύματα συναινετικά Στα συναινετικά η εξουσία ασκείται σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους νόμους. Υπάρχουν ελεύθερες εκλογές, πολλά κόμματα και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Συναινετικά είναι τα δημοκρατικά πολιτεύματα.
Πολιτική νοοτροπία (ομάδας, κόμματος, κοινωνίας) Είναι ένα σύνολο από αρχές, αξίες, ιδέες, αντιλήψεις, πεποιθήσεις και προκαταλήψεις, που είναι «κοινό» στα μέλη της ομάδας ή κοινωνίας (ομαδική νοοτροπία). Αυτό το σύνολο αφορά κυρίως: το πολίτευμα, την πολιτική οργάνωση της κοινωνίας, τους πολιτικούς θεσμούς, την ύπαρξη και τη μεταβολή της πραγματικότητας (κοινωνικής, οικονομικής, πολιτικής, πολιτισμικής).