Αποκλεισμός κοινωνικός Είναι μια κατάσταση έλλειψης μέσων για ικανοποίηση βασικών αναγκών και στέρησης δικαιωμάτων. Σημαίνει έλλειψη μέσων και ευκαιριών, ώστε το άτομο αδυνατεί να συμμετέχει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή με αποτελεσματικό τρόπο. Το άτομο βρίσκεται στο περιθώριο της κοινωνικής και πολιτικής ζωής και ως εκ τούτου αδυνατεί να πραγματοποιήσει τα όνειρά του.
Αποκλεισμός πολιτικός Ο κοινωνικός αποκλεισμός συνεπάγεται και τον πολιτικό αποκλεισμό. Άτομα κάθε κατηγορίας που παλεύουν για να επιβιώσουν δεν έχουν την πολυτέλεια της συμμετοχής στο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι. Ούτε που σκέπτονται ότι θα μπορούσαν να εκλεγούν ή να διοριστούν σε πολιτικά αξιώματα. Οι προσδοκίες τους είναι μετρημένες και περιορισμένες. Κυρίως, να έχουν μια οποιαδήποτε δουλειά. Κι αν μπορέσουν να έχουν δικό τους σπίτι, θα νοιώθουν ευτυχισμένοι.
Αντιμετώπιση κοινωνικού αποκλεισμού Πολλές χώρες εφαρμόζουν διάφορα προγράμματα κοινωνικής πολιτικής και ένταξης. Λαμβάνουν μέτρα για: κοινωνική προστασία, απασχόληση, ισότητα των φύλων, καταπολέμηση των διακρίσεων, ενσωμάτωση. Επίσης, ο κοινωνικός δεσμός και η κοινωνική αλληλεγγύη εμποδίζουν φαινόμενα αποκλεισμού και ενισχύουν την κοινωνική συνοχή.
Διάκριση κοινωνικού ελέγχου
Άτυπος κοινωνικός έλεγχος: Δεν ασκείται με θεσμοθετημένα μέσα, δηλαδή με νομικές ή διοικητικές κυρώσεις. Ασκείται από την κοινωνία, τους φίλους, τους συναδέλφους κτλ. Στηρίζεται στα ήθη, στις παραδόσεις, στους άγραφους νόμους της κοινωνίας. Ασκείται με πολλούς τρόπους, όπως υποδείξεις, μορφασμούς, περιφρόνηση, επιβράβευση, αποδοκιμασία, κριτική. Αυτό το είδος ελέγχου ασκείται κυρίως σε μικρές ομάδες, όπου οι σχέσεις είναι προσωπικές. Ορισμένες φορές είναι πιο αποτελεσματικός από τον τυπικό έλεγχο. Πάντως, δύσκολα το άτομο αγνοεί τον άτυπο έλεγχο, την κοινωνική κατακραυγή (τί θα πει ο κόσμος).
-Αυτοέλεγχος: Είναι ο έλεγχος που ασκεί το ίδιο το άτομο στην συμπεριφορά του, είτε γιατί έχει αποδεχθεί τους κοινωνικούς κανόνες ως λογικούς και αναγκαίους, είτε γιατί φοβάται τις κυρώσεις που θα υποστεί, αν τους παραβιάσει. Παράδειγμα: ο «Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας». Το άτομο είτε γιατί θεωρεί τον ΚΟΚ σωστό, είτε γιατί φοβάται την τιμωρία, είτε για τους δύο λόγους, δεν παραβιάζει τον ΚΟΚ. Ο βαθμός αυτοελέγχου εξαρτάται από το βαθμό εσωτερίκευσης, δηλαδή αφομοίωσης και αποδοχής των κοινωνικών κανόνων και αξιών της κοινωνίας.
-Τυπικός κοινωνικός έλεγχος: Aσκείται με θεσμοθετημένα μέσα. Η οικογένεια, το σχολείο, η θρησκεία, το κράτος κτλ., ασκούν τυπικό έλεγχο. Κάθε φορέας αξιολογεί τη συμπεριφορά του ατόμου, συνήθως με προκαθορισμένα μέσα και τρόπους, και επιβάλλει τις προβλεπόμενες κυρώσεις. Διευκρινίζεται ότι κανένας φορέας δεν λειτουργεί εκατό τοις εκατό θεσμοθετημένα. Το κράτος είναι ο σημαντικότερος θεσμός και ο σημαντικότερος φορέας κοινωνικού ελέγχου γιατί: 1) Με τη νομοθεσία ορίζει τί επιτρέπεται και τί απαγορεύεται, αλλά ορίζει και το πλαίσιο δράσης των άλλων φορέων, 2) Είναι ο μόνος θεσμός που έχει το μονοπώλιο να ασκεί νόμιμη βία. Έχει το δικαίωμα να επιβάλλει κυρώσεις στους παραβάτες, που μπορεί να φθάνουν από πρόστιμο (πληρωμή μερικών ευρώ) μέχρι την ισόβια κάθειρξη...
Επίδραση φορέων κοινωνικοποίησης / πολιτικοποίησης Η επίδραση κάθε φορέα κοινωνικοποίησης/ πολιτικοποίησης, εξαρτάται: 1) Από τον βαθμό επίδρασης των άλλων φορέων.Παράδειγμα: αν ο φορέας κοινωνικοποίησης«οικογένεια» έχει επιδράσει σημαντικά, τότε δεν απομένουν περιθώρια επίδρασης για άλλους φορείς(π.χ. για τα κοινωνικά δίκτυα, για τις κακές παρέες). 2) Από τους δεσμούς που διαμορφώνει το άτομο με κάθε φορέα. Η συχνότητα και η ένταση επικοινωνίας με κάθε φορέα και η κάλυψη βασικών αναγκών του ατόμου από αυτούς είναι στοιχεία που σημαίνουν μεγαλύτερη επίδραση. Παράδειγμα: η καθημερινή επικοινωνία του ατόμου με τους φίλους και οι ισχυροί δεσμοί φιλίας επηρεάζουν σημαντικά το άτομο, θετικά ή αρνητικά, ανάλογα με τους φίλους.Βεβαίως, το άτομο δεν είναι tabularasa (άγραφος πίνακας), δεν είναι παθητικός δέκτης αυτών που εκπέμπουν οι φορείς κοινωνικοποίησης/πολιτικοποίησης· έχει ελευθερία επιλογών. Και μεγαλώνοντας έχει μεγαλύτερη προσωπική ευθύνη. Επομένως, ανεξάρτητα από την επίδραση των φορέων κοινωνικοποίησης/ πολιτικοποίησης, υπάρχει και η προσωπική ευθύνη.
Κοινωνικοποίηση Eίναι μια διαδικασία ένταξης του ατόμου στην κοινωνία, μια διαδικασία εκμάθησης αρχών, αξιών και κανόνων της κοινωνίας. Με την κοινωνικοποίηση οριοθετούνται οι συμπεριφορές, τις οποίες η ομάδα και η κοινωνία δέχονται ως ορθές, αλλά και τα μέσα που μπορούν να χρησιμοποιούν τα άτομα στις επιδιώξεις τους.
Κοινωνικοποίηση πολιτική (πολιτική κοινωνικοποίηση) Eίναι μέρος της κοινωνικοποίησης και συντελείται από τους φορείς κοινωνικοποίησης, με τους οποίους το άτομο έρχεται σε επαφή στη διάρκεια της πολιτικής του ζωής. Αναφέρεται στη διαμόρφωση γνώμης και στην υιοθέτηση στάσης για την πολιτική. Δηλαδή, για τους πολιτικούς θεσμούς, την πολιτική εξουσία, τις πολιτικές σχέσεις, τις πολιτικές διαδικασίες, τα πολιτικά γεγονότα, καθώς και τη συμμετοχή στα κοινά, το ενδιαφέρον για τις δημόσιες υποθέσεις.
Κοινωνικός έλεγχος Με την κοινωνικοποίηση τα άτομα μαθαίνουν αρχές, αξίες, κανόνες, συμπεριφορές· τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται.
Ο κοινωνικός έλεγχος συμπληρώνει την κοινωνικοποίηση. Στόχος του είναι η συμμόρφωση του ατόμου σε αυτά που ορίζουν οι φορείς κοινωνικοποίησης. Η κοινωνικοποίηση δεν μπορεί από μόνη της να επιτύχει τον στόχο της, χρειάζεται και ο κοινωνικός έλεγχος.Ο κοινωνικός έλεγχος περιλαμβάνει τα μέσα που χρησιμοποιεί η κοινωνία, ώστε να επιβάλλει στα μέλη της ορισμένη συμπεριφορά. Επομένως, δρουν συμπληρωματικά. Η κοινωνικοποίηση μεταδίδει πρότυπα συμπεριφοράς, ενώ ο κοινωνικός έλεγχος διασφαλίζει τη συμμόρφωση σε αυτά τα πρότυπα συμπεριφοράς.
Κοινωνικός έλεγχος προληπτικός και κατασταλτικός Ο κοινωνικός έλεγχος ασκείται είτε εκ των προτέρων, δηλαδή προληπτικά, για να μην παρεκκλίνει το άτομο από τους κανόνες, είτε εκ των υστέρων, δηλαδή κατασταλτικά, όταν το άτομο έχει παραβιάσει τους κανόνες. Παράδειγμα: ο νόμος απαγορεύει την κλοπή. Η απαγόρευση αυτή λειτουργεί προληπτικά, δηλαδή «εμποδίζει» τους ανθρώπους να κλέβουν. Αν κλέψουν, θα υποστούν κατασταλτικό έλεγχο (π.χ. θα τους επιβληθεί η προβλεπόμενη ποινή).
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης Tα κοινωνικά δίκτυα αλλάζουν την οργάνωση της κοινωνίας και τις κοινωνικές σχέσεις. Σύμφωνα με έρευνες, τα παιδιά αποκτούν πρόσβαση στο διαδίκτυο σε όλο και μικρότερη ηλικία και το χρησιμοποιούν περισσότερο χρόνο. Συνήθως το χρησιμοποιούν για τρία θέματα: αναζήτηση πληροφοριών και δεδομένων, χρήση του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, σχέσεις με άτομα και ομάδες.
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης- μειονεκτήματα- κίνδυνοι Tα κοινωνικά δίκτυα έχουν και μειονεκτήματα: το κυριότερο είναι ότι η υπερβολική χρήση οδηγεί στον εθισμό. Υπάρχουν οι εξαρτημένοι ή εθισμένοι του διαδικτύου. Επίσης,ο χρήστης χάνει τον έλεγχο όλων των προσωπικών του στοιχείων που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο. Η εταιρεία έχει δικαίωμα χρήσης όλων αυτών των πληροφοριών και διατήρησής τους στο διηνεκές.
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης- πλεονεκτήματα Tα κοινωνικά δίκτυα κερδίζουν τον χρήστη γιατί έχουν πλεονεκτήματα: προσφέρουν άμεση και αμφίδρομη επικοινωνία και πλούσιο περιεχόμενο χωρίς περιορισμούς χώρου και χρόνου. Κάθε χρήστης είναι πομπός και δέκτης, μπορεί να παράγει και να διαμοιράζει πληροφορίες. Είναι ευέλικτα, ανοιχτά, προσαρμοστικά.
Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας (ΜΜΕ) Tα ΜΜΕ είναι βασικοί θεσμοί της σύγχρονης κοινωνίας. Σήμερα τα παιδιά γεννιούνται μέσα στα «Μέσα», γι’ αυτό η ύπαρξη τους θεωρείται απαραίτητη, Υπάρχουν πολλά είδη ΜΜΕ (εφημερίδα, ραδιόφωνο, κινηματογράφος, βίντεο, τηλεόραση, διαδίκτυο κτλ.). Καθένα έχει τα δικά του χαρακτηριστικά, τη δική του δύναμη. Προσφέρουν ενημέρωση, γνώση, διασκέδαση κτλ., συνήθως είκοσι τέσσερις ώρες το 24ωρο. Η δύναμη του λόγου και κυρίως της εικόνας έχουν μεγάλη επίδραση. Αυτό αποδεικνύεται και από την επίδραση της διαφήμισης. Όμως, ο βαθμός επίδρασης κάθε ΜΜΕ εξαρτάται από τη χρήση του, και αυτή εξαρτάται από τον χρήστη.
Πολιτικός έλεγχος Aσκείται από τους πολιτικούς θεσμούς και φορείς, ανάλογα με τις αρμοδιότητές τους, όπως το κράτος (βουλή, διοίκηση, ανεξάρτητες αρχές, δικαστήρια, αστυνομία), τον λαό, τα πολιτικά κόμματα, τα ΜΜΕ κτλ. Ο λαός ασκεί έλεγχο στους αντιπροσώπους του και στην κυβέρνηση με τις εκλογές. Η βουλή ασκεί έλεγχο στην κυβέρνηση. Το κράτος, επειδή έχει μεγάλη δύναμη, η δράση του πρέπει να είναι σύμφωνη με το Σύνταγμα και τους νόμους και δράση του ελέγχεται από τα δικαστήρια.
Τρόπος άσκησης κοινωνικού ελέγχου O κοινωνικός έλεγχος ασκείται με δύο τρόπους: 1) Με επιβραβεύσεις, δηλαδή, με θετική αξιολόγηση της συμπεριφοράς, όπως η επιβράβευση, ο έπαινος, η επιδοκιμασία, 2) Με κυρώσεις, δηλαδή με αρνητική αξιολόγηση της συμπεριφοράς, όπως η κύρωση, ο ψόγος, η αποδοκιμασία. Στόχος των επιβραβεύσεων και των κυρώσεων είναι ο έλεγχος της συμπεριφοράς, η οποία πρέπει να κινείται μέσα σε ορισμένα όρια, ώστε να διατηρείται η συνοχή της κοινωνίας. Η υπέρβαση των ορίων απειλεί την συνοχή κι αυτό δεν το θέλει καμιά κοινωνία, γι’ αυτό και επιβάλλει κυρώσεις.
Φορείς κοινωνικοποίησης / πολιτικοποίησης H κοινωνικοποίηση/πολιτικοποίηση είναι μια πολυδιάστατη διαδικασία. Δηλαδή, υπάρχουν πολλοί φορείς που μεταβιβάζουν διαφορετικά μηνύματα (αξίες, κανόνες, πρότυπα συμπεριφοράς κτλ.) στα άτομα. Οι πιο σημαντικοί φορείς είναι η οικογένεια, το σχολείο, η θρησκεία, το κράτος, οι παρέες συνομιλήκων, τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης κτλ.
Φορείς κοινωνικού ελέγχου Oι διάφοροι φορείς κοινωνικοποίησης / πολιτικοποίησης που αναφέρθηκαν παραπάνω, είναι συνήθως και φορείς κοινωνικού / πολιτικού ελέγχου. Όμως, δεν έχουν όλοι την ίδια «δύναμη» ως φορείς κοινωνικοποίησης και ως φορείς κοινωνικού ελέγχου. Παράδειγμα: η οικογένεια έχει δύναμη ως φορέας κοινωνικοποίησης και ως φορέας ελέγχου. Τα ΜΜΕ επηρεάζουν σημαντικά τους τρόπους συμπεριφοράς αλλά δεν έχουν τα μέσα για να επιβάλλουν κυρώσεις.