όρων που χρησιμοποιούνται στην ενότητα «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΖΩΗ. Εγώ, ο Άλλος (φιλία - αγάπη - αλτρουισμός - ξενοφοβία)» του εγχειριδίου Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Α΄ Γυμνασίου,
«Μες από φεγγερά περάσματα»
σε σύμπαν λογοτεχνικό

αναδρομική αφήγηση

Η αφήγηση δεν ακολουθεί τη σειρά των γεγονότων, όπως αυτά συνέβησαν στην ιστορία. Όταν διακόπτεται η σειρά των γεγονότων της ιστορίας και υπάρχει αναδρομή στο παρελθόν, αυτό ονομάζεται αναδρομική αφήγηση («ανάληψη»).

Φρυδάκη, Ε. (2019). Λογοτεχνία- Φάκελος Υλικού- Δίκτυα Κειμένων, Γ΄ Γενικού Λυκείου. Αθήνα: ΙΤΥΕ Διόφαντος, σελ. 193.

αφηγηματικές τεχνικές

Είναι οι τεχνικές που χρησιμοποιεί ένας συγγραφέας, προκειμένου να δώσει σε μια ιστορία τη μορφή της αφήγησης. Ως ιστορία εννοείται μια γραμμική ακολουθία κάποιων γεγονότων (π.χ. οι περιπέτειες της επιστροφής του Οδυσσέα στην Ιθάκη) και ως αφήγηση εννοείται η κειμενική διευθέτηση των γεγονότων (π.χ. η Οδύσσεια) Ορισμένες από τις αφηγηματικές τεχνικές είναι:

α) Το είδος του αφηγητή: ανάλογα με τη σχέση του με την ιστορία που αφηγείται, ο αφηγητής μπορεί είτε να είναι πρωταγωνιστής (αυτοδιηγητικός) ή απλώς να συμμετέχει στην ιστορία (ομοδιηγητικός), είτε να αφηγείται την ιστορία κάποιου άλλου (ετεροδιηγητικός).

β) Η αφήγηση δεν ακολουθεί τη σειρά των γεγονότων όπως αυτά συνέβησαν στην ιστορία. Όταν διακόπτεται η σειρά των γεγονότων της ιστορίας και υπάρχει αναδρομή στο παρελθόν, αυτό ονομάζεται αναδρομική αφήγηση («ανάληψη»)· όταν παρεμβάλλονται γεγονότα που θα συμβούν στο μέλλον, αυτό ονομάζεται προδρομική αφήγηση («πρόληψη»)· όταν η αφήγηση αρχίζει από το μέσον της ιστορίας ή και παράλληλα με τα προηγούμενα, αυτό ονομάζεται in medias res.

γ) Η διάρκεια της ιστορίας δεν συμπίπτει με τη διάρκεια της αφήγησης. Όταν ο χρόνος της αφήγησης είναι μεγαλύτερος από τον χρόνο της ιστορίας, αυτό ονομάζεται επιβράδυνση (συνηθέστεροι τρόποι επιβράδυνσης είναι η περιγραφή και τα σχόλια του αφηγητή)· όταν ο χρόνος της αφήγησης είναι μικρότερος από τον χρόνο της ιστορίας, αυτό ονομάζεται επιτάχυνση (συνηθέστεροι τρόποι επιτάχυνσης είναι οι περιλήψεις και οι ελλείψεις)· όταν ο χρόνος της ιστορίας και ο χρόνος της αφήγησης ταυτίζονται, αυτό ονομάζεται σκηνή (διάλογος).

δ) Η συχνότητα της εμφάνισης ενός γεγονότος δεν συμπίπτει στην ιστορία και την αφήγηση. Όταν ένα περιστατικό της ιστορίας ή και ολόκληρη η ιστορία (συνήθως μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες) αναφέρεται περισσότερες φορές στην αφήγηση, αυτό ονομάζεται επαναληπτική αφήγηση· όταν ένα γεγονός που συνέβη πολλές φορές στην ιστορία, αναφέρεται μια φορά στην αφήγηση, αυτό ονομάζεται θαμιστική αφήγηση.

ε) Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα με συγκεκριμένη εστίαση κάθε φορά: όταν ο αφηγητής ξέρει περισσότερα από τα πρόσωπα-ήρωες της αφήγησης, τότε η εστίαση ονομάζεται μηδενική («παντογνώστης αφηγητής»)· όταν ο αφηγητής ξέρει όσα και ένα πρόσωπο – ήρωας της αφήγησης, τότε η εστίαση ονομάζεται εσωτερική· όταν ο αφηγητής ξέρει λιγότερα από τα πρόσωπα – ήρωες της αφήγησης, τότε η εστίαση ονομάζεται εξωτερική.

Φρυδάκη, Ε. (2019). Λογοτεχνία- Φάκελος Υλικού- Δίκτυα Κειμένων, Γ΄ Γενικού Λυκείου. Αθήνα: ΙΤΥΕ Διόφαντος, σελ. 193-194.

αφηγηματικοί τρόποι

Είναι τα συστατικά στοιχεία που συναποτελούν μιαν αφήγηση. Πιο συγκεκριμένα αφηγηματικοί τρόποι θεωρούνται: α) η αφήγηση γεγονότων και πράξεων, β) η περιγραφή, γ) ο διάλογος, δ) ο εσωτερικός μονόλογος και ε) το αφηγηματικό σχόλιο, η παρεμβολή δηλαδή σχολίων/ σκέψεων του αφηγητή.

Φρυδάκη, Ε. (2019). Λογοτεχνία- Φάκελος Υλικού- Δίκτυα Κειμένων, Γ΄ Γενικού Λυκείου. Αθήνα: ΙΤΥΕ Διόφαντος, σελ. 194.

είδη ομοιοκαταληξίας

α) ζευγαρωτή: Ο πρώτος στίχος ομοιοκαταληκτεί με τον δεύτερο, ο τρίτος με τον τέταρτο, ο πέμπτος με τον έκτο κ.τ.λ.

β) πλεχτή: μέσα σε ένα τετράστιχο, ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με τον τρίτο και ο δεύτερος με τον τέταρτο στίχο.

γ) σταυρωτή: σε ένα τετράστιχο ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με τον τέταρτο και ο δεύτερος με τον τρίτο στίχο.

δ) ζευγαροπλεχτή: σε ένα εξάστιχο, ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με τον δεύτερο, ο τέταρτος με τον πέμπτο και ο τρίτος με τον έκτο στίχο.

http://s.atcite.com/BvCGQRBzc

ομοιοκαταληξία

Είναι η επανάληψη του ίδιου ήχου στο τέλος δύο ή περισσότερων στίχων ενός ποιήματος.

https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/search.html?lq=ομοιοκαταληξία&dq=

πολυτονικό σύστημα γραφής της ελληνικής γλώσσας

Μέχρι το 1980 στη γραπτή μορφή της ελληνικής γλώσσας χρησιμοποιούνταν τρία τονικά σημάδια (περισπωμένη: ῀, βαρεία: `, οξεία: ´) και τα δύο πνεύματα (δασεία: ‛, ψιλή: ’). Αυτά τα σημάδια του πολυτονικού συστήματος επινοήθηκαν από τον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο γύρω στα 200 π.Χ., για να βοηθηθούν οι ξένοι μελετητές της αρχαίας ελληνικής γλώσσας να τη διαβάζουν και να την προφέρουν σωστά, καθώς η αρχαία ελληνική προφορά ήταν μουσική και τονική, δηλαδή τα φωνήεντα προφέρονταν πολύ διαφορετικά από ό,τι προφέρονται στη νεοελληνική γλώσσα.

Στις 23 Νοεμβρίου του 1981 καταργήθηκε η εφαρμογή του πολυτονικού συστήματος στα ελληνικά σχολεία και καθιερώθηκε το μονοτονικό σύστημα που εφαρμόζεται από τότε.

https://philologist-ina.gr/?p=2529

τρόποι να αρχίζει και να τελειώνει το παραμύθι

Στην αρχή και στο τέλος του παραμυθιού επαναλαμβάνονται συγκεκριμένα μοτίβα: «Μια φορά κι έναν καιρό...» για την αρχή και «κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα».

Τα λαϊκά παραμύθια οργανώνονται ως εξής:

1. Το μοτίβο της αρχής, μια σύντομη εισαγωγή:

• «αρχή του παραμυθιού, καλημέρα της αφεντιάς σας» ή
• «παραμύθι μύθι μύθι το κουκί και το ρεβίθι»
• κόκκινη κλωστή δεμένη στη ν ανέμη τυλιγμένη.

2. Τη διήγηση που είναι το κύριο μέρος του παραμυθιού και δημιουργείται με διάφορα επεισόδια.

3. Το μοτίβο του τέλους:

• «κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα», το οποίο συχνά συμπληρώνεται με το «μηδέ γω ήμουνα κει, μηδέ σεις να το πιστέψετε»
• «κείνοι στ' αγκάθια κι εμείς στα μπαμπάκια»
• «Ψέματα κι αλήθεια, έστι είν’ τα παραμύθια».

Αναγνωστόπουλος, Β. Δ. (2010). Τέχνη και Τεχνική του Παραμυθιού. Αθήνα: Καστανιώτης, σσ. 43-56

υπερρεαλισμός

Ο Υπερρεαλισμός ή Σουρρεαλισμός (από τη γαλλική λέξη surréalisme) ήταν ένα πρωτοποριακό κίνημα που δεν περιορίστηκε μόνο στον χώρο της λογοτεχνίας, αλλά επεκτάθηκε και σε άλλες μορφές τέχνης (εικαστικές τέχνες, κινηματογράφος, μουσική κλπ.) λαμβάνοντας και πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις. Γεννήθηκε τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα στη Γαλλία με κύριο εκφραστή τον Αντρέ Μπρετόν, ο οποίος το 1924 διακήρυξε με το Μανιφέστο του Υπερρεαλισμού τις αρχές του νέου κινήματος.

https://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/6543

Ο υπερρεαλισμός μας υπενθυμίζει τη δύναμη της τέχνης να μιμείται τη ζωή, προσφέροντας μια αυξημένη αίσθηση ρεαλισμού που διεγείρει τις αισθήσεις μας και πυροδοτεί τη φαντασία μας.

Οι υπερρεαλιστές ζωγράφοι προσπαθούν να απελευθερώσουν τη φαντασία και δημιουργούν φανταστικές και ονειρικές εικόνες, πολλές φορές με τυχαία και αυθόρμητα στοιχεία.

Στον σύνδεσμο: https://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/6543 μπορείτε να δείτε έργα υπερρεαλιστών ζωγράφων.

χαρακτηριστικά στοιχεία δομής ενός διηγήματος

Τα χαρακτηριστικά στοιχεία δομής ενός διηγήματος είναι:

• Η συντομία του. Η έκταση του, βέβαια, δεν είναι επακριβώς καθορισμένη και μπορεί να ποικίλλει αλλά σε γενικές γραμμές έχουμε να κάνουμε με μια σύντομη αφήγηση.
• Συνδυασμός λιτότητας και πυκνότητας, τόσο στη γλώσσα όσο και στο περιεχόμενο.
• Ο μύθος, η ιστορία δηλαδή που αφηγείται ένα διήγημα, επικεντρώνεται συνήθως γύρω από ένα βασικό γεγονός, με έναν κεντρικό ήρωα. Κάθε διήγημα αποτυπώνει ένα επεισόδιο από τη ζωή του πρωταγωνιστή, το οποίο όμως αποδεικνύεται ιδιαίτερα σημαντικό για τη ζωή και τη μοίρα του και γι’ αυτό αξίζει να προσεχθεί ιδιαίτερα.
• Αληθοφάνεια.
• Συγκεκριμένος χρόνος και τόπος.
• Θέματα από την καθημερινή ζωή.
• Δρώντα πρόσωπα, τα οποία αντιμετωπίζουν εσωτερικές και εξωτερικές συγκρούσεις.

https://www.openbook.gr/lexiko-logotexnikwn-orwn/

Ποια στοιχεία των λογοτεχνικών κειμένων της ενότητας σε οδήγησαν να καταλάβεις καλύτερα τον «άλλον» [π.χ. είδος κειμένου (πεζό/ποιητικό), εναλλαγές οπτικής γωνίας, είδος αφηγητή, χαρακτήρες, περιγραφές συναισθημάτων, εκφραστικά μέσα];