όρων που χρησιμοποιούνται στην ενότητα «ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗ. Φαντασία, περιπέτεια και παιχνίδι» του εγχειριδίου Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Α΄ Γυμνασίου,
«Μες από φεγγερά περάσματα»
σε σύμπαν λογοτεχνικό
Ασύνδετο σχήμα ονομάζεται η απλή παράθεση στοιχείων (λέξεων, φράσεων, προτάσεων), που βρίσκονται στον λόγο η μία μετά την άλλη, χωρίς κάποια συνδετική λέξη μεταξύ τους. Όταν χρησιμοποιούμε το ασύνδετο σχήμα στον γραπτό λόγο, βάζουμε κόμμα ανάμεσα στις λέξεις ή τις φράσεις που παρατίθενται ασύνδετα.
Ο συγγραφέας αποσκοπεί στο να δώσει ένταση, έμφαση στον λόγο και ίσως να χρωματίσει συναισθηματικά το κείμενό του.
https://blogs.sch.gr/pssofia/2024/03/17/syndesi-protaseon-asyndeto-schima/
Είναι οι τεχνικές που χρησιμοποιεί ένας συγγραφέας, προκειμένου να δώσει σε μια ιστορία τη μορφή της αφήγησης. Ως ιστορία εννοείται μια γραμμική ακολουθία κάποιων γεγονότων (π.χ. οι περιπέτειες της επιστροφής του Οδυσσέα στην Ιθάκη) και ως αφήγηση εννοείται η κειμενική διευθέτηση των γεγονότων (π.χ. η Οδύσσεια) Ορισμένες από τις αφηγηματικές τεχνικές είναι:
α) Το είδος του αφηγητή: ανάλογα με τη σχέση του με την ιστορία που αφηγείται, ο αφηγητής μπορεί είτε να είναι πρωταγωνιστής (αυτοδιηγητικός) ή απλώς να συμμετέχει στην ιστορία (ομοδιηγητικός), είτε να αφηγείται την ιστορία κάποιου άλλου (ετεροδιηγητικός).
β) Η αφήγηση δεν ακολουθεί τη σειρά των γεγονότων όπως αυτά συνέβησαν στην ιστορία. Όταν διακόπτεται η σειρά των γεγονότων της ιστορίας και υπάρχει αναδρομή στο παρελθόν, αυτό ονομάζεται αναδρομική αφήγηση («ανάληψη»)· όταν παρεμβάλλονται γεγονότα που θα συμβούν στο μέλλον, αυτό ονομάζεται προδρομική αφήγηση («πρόληψη»)· όταν η αφήγηση αρχίζει από το μέσον της ιστορίας ή και παράλληλα με τα προηγούμενα, αυτό ονομάζεται in medias res.
γ) Η διάρκεια της ιστορίας δεν συμπίπτει με τη διάρκεια της αφήγησης. Όταν ο χρόνος της αφήγησης είναι μεγαλύτερος από τον χρόνο της ιστορίας, αυτό ονομάζεται επιβράδυνση (συνηθέστεροι τρόποι επιβράδυνσης είναι η περιγραφή και τα σχόλια του αφηγητή)· όταν ο χρόνος της αφήγησης είναι μικρότερος από τον χρόνο της ιστορίας, αυτό ονομάζεται επιτάχυνση (συνηθέστεροι τρόποι επιτάχυνσης είναι οι περιλήψεις και οι ελλείψεις)· όταν ο χρόνος της ιστορίας και ο χρόνος της αφήγησης ταυτίζονται, αυτό ονομάζεται σκηνή (διάλογος).
δ) Η συχνότητα της εμφάνισης ενός γεγονότος δεν συμπίπτει στην ιστορία και την αφήγηση. Όταν ένα περιστατικό της ιστορίας ή και ολόκληρη η ιστορία (συνήθως μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες) αναφέρεται περισσότερες φορές στην αφήγηση, αυτό ονομάζεται επαναληπτική αφήγηση· όταν ένα γεγονός που συνέβη πολλές φορές στην ιστορία, αναφέρεται μια φορά στην αφήγηση, αυτό ονομάζεται θαμιστική αφήγηση.
ε) Ο αφηγητής παρουσιάζει τα γεγονότα με συγκεκριμένη εστίαση κάθε φορά: όταν ο αφηγητής ξέρει περισσότερα από τα πρόσωπα-ήρωες της αφήγησης, τότε η εστίαση ονομάζεται μηδενική («παντογνώστης αφηγητής»)· όταν ο αφηγητής ξέρει όσα και ένα πρόσωπο – ήρωας της αφήγησης, τότε η εστίαση ονομάζεται εσωτερική· όταν ο αφηγητής ξέρει λιγότερα από τα πρόσωπα – ήρωες της αφήγησης, τότε η εστίαση ονομάζεται εξωτερική.
Φρυδάκη, Ε. (2019). Λογοτεχνία- Φάκελος Υλικού- Δίκτυα Κειμένων, Γ΄ Γενικού Λυκείου. Αθήνα: ΙΤΥΕ Διόφαντος, σελ. 193-194.
Πολλές φορές στην εξέλιξη της κύριας αφήγησης σε ένα αφηγηματικό λογοτεχνικό κείμενο (διήγημα, νουβέλα, μυθιστόρημα) παρεμβάλλονται δευτερεύουσες ιστορίες, οι οποίες συνδέονται με αυτήν έχοντας το ίδιο θέμα, τους ίδιους ήρωες κ.τ.λ. Μόλις η κάθε δευτερεύουσα ιστορία ολοκληρωθεί ο/η αναγνώστης/-τρια επανέρχεται στην αφήγηση της αρχικής ιστορίας. Οι παρεμβαλλόμενες ιστορίες ονομάζονται εγκιβωτισμένες αφηγήσεις.
Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων (Γυμνασίου-Λυκείου), https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/4716/Lexiko-Logotechnikon-Oron_Gymnasiou-Lykeiou_html-apli/index05.htm
Ανάλογα με τη σχέση του με την ιστορία που αφηγείται, ο αφηγητής μπορεί είτε να είναι πρωταγωνιστής (αυτοδιηγητικός) ή απλώς να συμμετέχει στην ιστορία (ομοδιηγητικός), είτε να αφηγείται την ιστορία κάποιου άλλου (ετεροδιηγητικός).
Φρυδάκη, Ε. (2019). Λογοτεχνία- Φάκελος Υλικού- Δίκτυα Κειμένων, Γ΄ Γενικού Λυκείου. Αθήνα: ΙΤΥΕ Διόφαντος, σελ. 193.
α) ζευγαρωτή: Ο πρώτος στίχος ομοιοκαταληκτεί με τον δεύτερο, ο τρίτος με τον τέταρτο, ο πέμπτος με τον έκτο κ.τ.λ.
β) πλεχτή: μέσα σε ένα τετράστιχο, ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με τον τρίτο και ο δεύτερος με τον τέταρτο στίχο.
γ) σταυρωτή: σε ένα τετράστιχο ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με τον τέταρτο και ο δεύτερος με τον τρίτο στίχο.
δ) ζευγαροπλεχτή: σε ένα εξάστιχο, ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με τον δεύτερο, ο τέταρτος με τον πέμπτο και ο τρίτος με τον έκτο στίχο.
Μπορούμε να θεωρήσουμε ότι υπάρχουν στοιχεία θεατρικότητας σε ένα λογοτεχνικό κείμενο όταν σε αυτό ενυπάρχει η δυνατότητα να αναπαρασταθεί στη σκηνή. Στα κείμενα με υψηλό δείκτη θεατρικότητας ενυπάρχουν όλα τα απαραίτητα στοιχεία (χωροχρονικές ενδείξεις, πρόσωπα, δραματική δομή, επεξεργασμένη πλοκή κ.ά.) που τα καθιστούν αναπαραστάσιμα μέσω της θεατρικής τέχνης.
Γλωσσάριο Λογοτεχνικών Όρων, σ. 22, https://archeia.moec.gov.cy/sm/281/glossario_logo_oron_anath.pdf
Οι συγγραφείς των σύγχρονων παραμυθιών πραγματεύονται θέματα που ανταποκρίνονται στα ενδιαφέρονται των παιδιών και αφορούν τη σύγχρονη ζωή [προβλήματα, σύγχρονα κοινωνικά θέματα, πόλεμος/ειρήνη, προστασία του περιβάλλοντος, οικολογία, ανθρώπινες σχέσεις, η γνωριμία με τον «άλλο» και ανθρώπινες αδυναμίες (ψέμα, αδικία και άλλα)] και λιγότερο συχνά εμπνέονται από τη μυθολογία και τους θρύλους της λαϊκής κουλτούρας. Δημιουργούν ιστορίες στις οποίες συνυπάρχει η φαντασία με την πραγματικότητα και η υπόθεση εξελίσσεται σε ένα αληθοφανές ρεαλιστικό χωροχρονικό περιβάλλον. Οι μαγικές λύσεις εμφανίζονται για να δοθεί τέλος σε ένα πρόβλημα ή να δικαιωθεί ο αδικημένος. Σε αυτό το πλαίσιο περιορίζεται σε σημαντικά βαθμό η «καλπάζουσα» φαντασία και γίνεται λιγότερο ισχυρό το μαγικό στοιχείο.
Οι στερεότυποι ήρωες των λαϊκών/μαγικών παραμυθιών χρησιμοποιούνται για να σατιρίσουν και να κρίνουν τη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική ζωή σε περιπέτειες στις οποίες επιχειρείται η ρεαλιστική αναπαράσταση της σύγχρονης ζωής.
Στο σύγχρονο παραμύθι παρατηρούνται και τα ακόλουθα, που έχουν σχέση με τα χαρακτηριστικά της γραφής του:
βλ. σχετικά:
Αυδίκος, Ευ. (1997). Το λαϊκό παραμύθι. Αθήνα: Οδυσσέας
Ακριτόπουλος, Α. (2013). Τέρψεις και Ιστορίες. Αθήνα: Γράφημα
Με τον όρο συνυποδήλωση η νεότερη γλωσσολογία δηλώνει τις ιδιαίτερες σημασιολογικές αποχρώσεις (ή και σημασίες) που μπορεί να αποκτήσει το αρχικό σημασιολογικό φορτίο μιας λέξης και που έχουν σχέση με κάποιες γλωσσικές περιστάσεις ή με τις εμπειρίες κάποιων ομιλητών. [...]
https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/corpora/pi/content.html?c=5&t=3,1423
Ποια στοιχεία των λογοτεχνικών κειμένων της ενότητας σε οδήγησαν να καταλάβεις καλύτερα τι είναι η φαντασία [π.χ. είδος κειμένου (πεζό/ποιητικό), εναλλαγές οπτικής γωνίας, είδος αφηγητή, χαρακτήρες, περιγραφές συναισθημάτων, εκφραστικά μέσα] σε βοηθούν να νιώσεις ότι βρίσκεσαι μέσα σε μια περιπέτεια ή σε παιχνίδι;