Βιογραφικά είδη

Απομνημονεύματα

  Με τον όρο «απομνημονεύματα» χαρακτηρίζουμε συνήθως την από μνήμης γραπτή έκθεση ή αφήγηση γεγονότων, που ο συγγραφέας τα έζησε από πολύ κοντά, ως αυτόπτης μάρτυρας, ή πήρε κι ο ίδιος μέρος σ' αυτά. Μ' άλλα λόγια, τα απομνημονεύματα είναι ένα κείμενο στο οποίο ο συγγραφέας αφηγείται ένα μέρος από την ιστορία της ζωής του. Διαφέρουν, όμως, απ' την αυτοβιογραφία γιατί στα απομνημονεύματα ο συγγραφέας-πρωταγωνιστής δεν αφηγείται ολόκληρη τη ζωή του αλλά μόνο το κομμάτι εκείνο που συνδέεται με τη συμμετοχή του σε σημαντικά γεγονότα της εποχής του· κι αυτό, επειδή έχει συνείδηση ότι στάθηκε μάρτυρας ή και συντελεστής σε ένα μεγάλο γεγονός και, συνεπώς, νιώθει την ανάγκη να πει κάτι για τους μεταγενέστερους, ενώ ενδεχομένως ενδιαφέρεται και για την υστεροφημία του.
  Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα απομνημονεύματα αναφέρονται σε σημαντικά πολιτικά ή στρατιωτικά γεγονότα και πρόσωπα. Φυσικά, αφού είναι γραμμένα από άνθρωπο που έζησε τα συγκεκριμένα γεγονότα, έχουν ένα χαρακτήρα και ένα ύφος καθαρά προσωπικό και υποκειμενικό. Για το λόγο αυτό, παρ' όλο που συγγενεύουν με την ιστορία, δεν μπορούν να θεωρηθούν ιστορικά κείμενα· έχουν, όμως, αδιαμφισβήτητη ιστορική αξία και πολύ συχνά χρησιμοποιούνται ως ιστορική πηγή, αν και με πολλές επιφυλάξεις (όλες οι πληροφορίες που αντλούμε από απομνημονεύματα, πρέπει να ελεγχθούν και να διασταυρωθούν από άλλες πηγές, πιο αντικειμενικές).
  Τα απομνημονεύματα ενδιαφέρουν και το μελετητή της λογοτεχνίας, όταν έχουν να παρουσιάσουν κάποια ιδιαίτερη λογοτεχνική και αισθητική αξία (π.χ. ζωντανή αφήγηση, ξεχωριστό ύφος και ξεχωριστή χρήση της γλώσσας κτλ.).

Αυτοβιογραφία

Με τον όρο «αυτοβιογραφία» χαρακτηρίζουμε συνήθως ένα συνεχές αφηγηματικό κείμενο, στο οποίο ένας άνθρωπος γράφει ο ίδιος την ιστορία της ζωής του (ή ενός μέρους της). Η αυτοβιογραφία πρέπει να διακρίνεται απ' τα «απομνημονεύματα», όπου πάνω απ' όλα δίνεται έμφαση στη συμμετοχή του συγγραφικού υποκειμένου σε σημαντικά ιστορικά γεγονότα της εποχής του· (π.χ. τα απομνημονεύματα των πολεμιστών του 1821, εκτός του ότι δεν είναι πάντα γραμμένα από τους ίδιους, δεν αναφέρονται τόσο στη ζωή των ηρώων αυτών όσο στη συμμετοχή τους στον Αγώνα για την ανεξαρτησία). Επίσης με την αυτοβιογραφία συγγενεύει και το «ημερολόγιο», με τη διαφορά ότι το τελευταίο είναι ένα κείμενο χωρίς ιδιαίτερη συνοχή, που συνήθως γράφεται με μικρή ή μηδαμινή χρονική απόσταση από τα συμβάντα που καταγράφει. Η αυτοβιογραφία, αντίθετα, στις περισσότερες περιπτώσεις γράφεται σε χρόνο αρκετά μεταγενέστερο από τα όσα εξιστορεί και σ' αυτό οφείλει τουλάχιστον ένα μέρος της λογοτεχνικότητάς της. […]
Από πλευράς λογοτεχνικής, θα πρέπει να πούμε ότι η αυτοβιογραφία προϋποθέτει έναν ιδιαίτερο τρόπο ανάγνωσης, καθώς είναι το μοναδικό είδος όπου ο αναγνώστης γνωρίζει εκ των προτέρων ότι συγγραφέας, αφηγητής και κεντρικός ήρωας ταυτίζονται — πρόκειται δηλαδή για το ίδιο πρόσωπο, και μάλιστα υπαρκτό! Βέβαια, πολλοί αμφιβάλλουν γι' αυτή την τριπλή ταύτιση, υποστηρίζοντας ότι ο συγγραφέας μπορεί να είναι το ίδιο πρόσωπο με τον κεντρικό ήρωα αλλά σε διαφορετική ηλικία, ενώ ο αφηγητής κινείται συνεχώς ανάμεσα στα δυο αυτά επίπεδα. Το ζήτημα είναι σίγουρα πολύ πιο περίπλοκο απ' όσο φαίνεται αρχικά.

Βιογραφία

Βιογραφία ονομάζουμε την αφήγηση, σε πεζό λόγο, της ζωής ενός επιφανούς — συνήθως — ανθρώπου, ενός ιστορικού προσώπου, γραμμένη όχι από τον ίδιο αλλά από κάποιο άλλο πρόσωπο, το βιογράφο του. Η ιδανική βιογραφία οφείλει να είναι εμπεριστατωμένη, τοποθετημένη στην εποχή του προσώπου πού βιογραφείται και, φυσικά, εστιασμένη στην προσωπικότητα, το χαρακτήρα, τον τρόπο σκέψης και το έργο του. Μ' άλλα λόγια, μια βιογραφία δεν πρέπει απλώς να στοχεύει στην αποκάλυψη της προσωπικής ζωής του βιογραφούμενου αλλά να επιδιώκει τη συνολική και συστηματική παρουσίαση όλων των πτυχών της ύπαρξής του· και για να το πετύχει αυτό, χωρίς φυσικά να προδώσει την ιστορική αλήθεια, πρέπει να στηριχθεί σε πραγματικά και αποδεδειγμένα γεγονότα και να εμβαθύνει στη μελέτη του συγκεκριμένου ατόμου και της εποχής του.

Ημερολόγιο

  Με τον όρο «ημερολόγιο» εννοούμε τη συστηματική καταγραφή από ένα άτομο των πιο σημαντικών γεγονότων της προσωπικής του ζωής, καθώς και της δημόσιας ζωής της εποχής του. Πρόκειται για μια συνήθεια που οι απαρχές της χάνονται στα βάθη των αιώνων.
  Το ημερολόγιο είναι κείμενο με προσωπικό χαρακτήρα. Κατά κανόνα, δηλαδή, δε γράφεται για να δημοσιευθεί ή για να διαβαστεί από άλλους πλην του ίδιου του συγγραφέα του. Γι' αυτό και χαρακτηρίζεται από ελλειπτική ή και συνθηματική πολλές φορές γραφή, ενώ περιέχει σχόλια, παρατηρήσεις, κρίσεις, σκέψεις και, γενικά, μια προσωπική και υποκειμενική καταγραφή όλων όσων απασχολούν το άτομο που κρατά το ημερολόγιο. Από την άποψη αυτή, διαφέρει από την αυτοβιογραφία, όπου ο συγγραφέας παρουσιάζει τη ζωή του σε συνεχή αφήγηση, χωρίς κενά και με ειρμό, με στόχο να διαβαστεί και να γίνει κατανοητή από τους άλλους.
  Όπως είναι φυσικό, τα ημερολόγια διάσημων ανθρώπων της τέχνης, των γραμμάτων ή της επιστήμης, καθώς και των δημοσίων προσώπων γενικά, προξενούν το ενδιαφέρον του κοινού και πολλές φορές δημοσιεύονται μετά από την απαραίτητη επεξεργασία. Τέτοιου είδους κείμενα προσφέρουν συχνά πολύτιμες πληροφορίες όχι μόνο για τα ίδια τα άτομα αλλά και για την εποχή τους. Ειδικά τα ημερολόγια των μεγάλων συγγραφέων ενδιαφέρουν για δύο κυρίως λόγους: από τη μια πλευρά είναι ανεξάντλητες πηγές πληροφοριών και από την άλλη, πολύ συχνά, είναι κείμενα με μεγάλη λογοτεχνική αξία· κι αυτό, γιατί πολλοί συγγραφείς κρατούν ημερολόγιο έχοντας κατά νου ότι είναι πολύ πιθανό να δημοσιευθεί.

Γνωρίσματα των Απομνημονευμάτων

Συντάσσονται σε μεταγενέστερο χρόνο από τον ίδιο τον πρωταγωνιστή των γεγονότων (π.χ. Μακρυγιάννη) ή (σπάνια) από άλλο πρόσωπο που κατέγραψε την αφήγησή του (π.χ. τα απομνημονεύματα του Κολοκοτρώνη).
Διαφέρουν από την αυτοβιογραφία, καθόσον δεν αναφέρονται σε ολόκληρη τη ζωή του αφηγητή, αλλά επικεντρώνονται μόνο στο τμήμα εκείνο που συνδέεται με τη συμμετοχή του αφηγητή σε σημαντικά γεγονότα της εποχής του, είτε γιατί πρωταγωνίστησε σε αυτά είτε γιατί τα παρακολούθησε ο ίδιος.
Διακρίνονται από υποκειμενικότητα, επειδή τα γεγονότα παρουσιάζονται από την οπτική γωνία του αφηγητή-πρωταγωνιστή.
Κυριαρχεί το α΄ ρηματικό πρόσωπο (συνήθως στον ενικό αριθμό), ενώ το ύφος είναι προσωπικό και αντανακλά την προσωπικότητα του αφηγητή.
Αποτελούν κατάθεση της προσωπικής μαρτυρίας του αφηγητή και αναδεικνύουν τη συμβολή του στα γεγονότα.
Δεν συνιστούν ιστορικό κείμενο, καθώς τα γεγονότα δεν καταγράφονται με συστηματικότητα και μεθοδικότητα, αλλά παρουσιάζονται αποσπασματικά. Είναι προσωπική αφήγηση σε αντίθεση με την ιστορία που εξετάζει αντικειμενικά και επιστημονικά τα γεγονότα. Αποτελούν, όμως, ιστορική πηγή.

Γνωρίσματα της Αυτοβιογραφίας

Αναφέρεται στη ζωή και το έργο του αυτοβιογραφούμενου προσώπου σε χρόνο μεταγενέστερο από τα γεγονότα που εξιστορούνται.
Συντάσσεται από τον ίδιο τον βιογραφούμενο (ταύτιση συγγραφέα και βιογραφούμενου).
Στηρίζεται, κατά κανόνα, σε πραγματικά γεγονότα, τα οποία παρουσιάζονται, όμως, από την υποκειμενική σκοπιά του αυτοβιογραφούμενου.
Ο συγγραφέας-αυτοβιογραφούμενος επιδιώκει:
1. να καταγράψει τις σημαντικές για τον ίδιο εμπειρίες της ζωής του,
2. να κάνει έναν απολογισμό της δράσης του,
3. να εκθέσει στο αναγνωστικό κοινό προσωπικές σκέψεις και προβληματισμούς σχετικούς με τα γεγονότα που βίωσε.
Χαρακτηρίζεται από γλαφυρό ύφος, το οποίο συχνά έχει λογοτεχνική χροιά και εξομολογητικό τόνο.
Διαπιστώνεται συχνή χρήση του α΄ ενικού προσώπου και της αναφορικής λειτουργίας της γλώσσας.

Γνωρίσματα της Βιογραφίας

Αναφέρεται στη ζωή και το έργο ενός αξιόλογου ανθρώπου.
Συντάσσεται από ερευνητή/μελετητή (βιογράφος), ο οποίος υποκινείται από θαυμασμό ή από μια γενικότερη επιθυμία διερεύνησης της ζωής και των πράξεων ενός ατόμου.
Στηρίζεται σε πραγματικά και αποδεδειγμένα γεγονότα (τεκμήρια), είναι εμπεριστατωμένη, τοποθετημένη στην εποχή, στην προσωπικότητα και το έργο του προσώπου που βιογραφείται.
Γίνεται επιλογή στοιχείων του βιογραφούμενου, ανάλογα με την οπτική γωνία και τον σκοπό του βιογράφου.
Χαρακτηρίζεται από τυπικό ύφος (μη λογοτεχνικό) και την -κατά κανόνα- αναφορική λειτουργία της γλώσσας.
Στόχος του βιογράφου/συγγραφέα είναι:
1. να εκφράσει τον θαυμασμό του προς τον βιογραφούμενο,
2. να διδάξει, άμεσα ή έμμεσα, παρουσιάζοντας πρότυπα υποδειγματικής συμπεριφοράς προς μίμηση ή κατακριτέας,
3. να κληροδοτήσει αξιομνημόνευτο υλικό στους μεταγενέστερους.
Ο αναγνώστης:
1. αποκρυπτογραφεί μια σημαντική προσωπικότητα,
2. ενημερώνεται για τα γεγονότα της εποχής του βιογραφούμενου,
3. ικανοποιεί την περιέργειά του,
4. ανακαλύπτει τον άνθρωπο και τον συνάνθρωπο.

Γνωρίσματα της Μυθιστορηματικής Βιογραφίας

Αναφέρεται στη ζωή και το έργο ενός αξιόλογου ανθρώπου.
Συντάσσεται από λογοτέχνη-μυθιστοριογράφο, ο οποίος υποκινείται από τον θαυμασμό για ένα πρόσωπο ή για κάποιες πράξεις του.
Διατηρεί τον βασικό πυρήνα των πραγματικών γεγονότων (αλήθεια), αλλά, παράλληλα, εμπεριέχει και φανταστικά γεγονότα -απόρροια της δημιουργικής φαντασίας και επινοητικότητας του συγγραφέα-, χωρίς να διαστρεβλώνεται η αλήθεια.
Χαρακτηρίζεται από λογοτεχνικό ύφος και ποιητική λειτουργία της γλώσσας.
Στόχος του βιογράφου/συγγραφέα είναι:
1. να τέρψει τον αναγνώστη, συνδυάζοντας τη λογοτεχνική με την ιστορική αφήγηση,
2. να εκφράσει τον θαυμασμό τού συγγραφέα προς τον βιογραφούμενο,
3. να διδάξει, άμεσα ή έμμεσα, παρουσιάζοντας πρότυπα/υποδείγματα συμπεριφοράς.

Γνωρίσματα του Ημερολογίου

Το ημερολόγιο, ως αφηγηματικό κειμενικό είδος, παρουσιάζει ορισμένα σταθερά χαρακτηριστικά γνωρίσματα ως προς τη μορφή (εξωτερικά στοιχεία) και το περιεχόμενό του (εσωτερικά στοιχεία).

Εξωτερικά μορφολογικά στοιχεία

Εμπεριέχει στην αρχή του κειμένου χρονικό (ημερομηνία) και, συνήθως, τοπικό προσδιορισμόμ(π.χ. Αθήνα, 19/12/1984).
Οι σκέψεις οργανώνονται συνειρμικά (οι ιδέες παρουσιάζονται αυτόματα, καθώς η μία ανακαλεί στη σκέψη την άλλη).
Χαρακτηρίζεται από ελλειπτική (παραλείπονται βασικοί όροι της πρότασης) ή και συνθηματική- κωδικοποιημένη, πολλές φορές, γραφή (προτάσεις ή νοήματα που μόνο ο συντάκτης του μπορεί να ερμηνεύσει).
Διακρίνεται για τη χρήση α΄ ενικού προσώπου, τον εξομολογητικό τόνο και το ανεπίσημο/οικείο ύφος του ή το πιο επίσημο και επιμελημένο, ανάλογα με τον δέκτη και τον σκοπό.
Ο χρόνος που μεσολαβεί ανάμεσα στα συμβάντα (χρόνος των γεγονότων) και την καταγραφή τους (χρόνος της αφήγησης) είναι ο ελάχιστος.

Εσωτερικά μορφολογικά στοιχεία

Αποτελεί ένα σύντομο κείμενο με προσωπικό χαρακτήρα, εφόσον, κατά κανόνα, δεν γράφεται για να δημοσιευτεί ή να διαβαστεί από άλλους, πλην του ίδιου του συγγραφέα του.
Πρόκειται για καταγραφή προσωπικών γεγονότων και βιωμάτων, αλλά και γενικότερων προβλημάτων της εποχής, ιδωμένα, όμως, πάντα από την οπτική γωνία του ατόμου που κρατά το ημερολόγιο.
Ο συγγραφέας απευθύνεται κυρίως στον εαυτό του ή σε μελλοντικούς αναγνώστες, με σκοπό να διατηρηθούν στη μνήμη των ανθρώπων σημαντικά γεγονότα.
Περιέχει σχόλια, παρατηρήσεις, κρίσεις, σκέψεις και, γενικά, μια προσωπική και υποκειμενική καταγραφή των στοιχείων, τα οποία απασχολούν το άτομο που κρατά ημερολόγιο.

Μεταξούλα Μανικάρου, Δήμητρα Τζημαγιώργη,
Η γλώσσα μας Β΄ Λυκείου, εκδόσεις Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Σχολή Επιστημών Αγωγής, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Εργαστήριο Διαπολιτισμικών και Μεταναστευτικών Μελετών (Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ.), χ.τ.ε. & χ.χ.

Ιωάννης Παρίσης – Νικήτας Παρίσης, Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων, εκδόσεις Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων-ΙΕΠ-ΙΤΥΕ «Διόφαντος», Αθήνα χ.χ.