Η θέαση του θείου, «Ο Ένας εις τους πολλούς»

«Οι ινδουιστές επισκέπτονται ένα ναό […] για τη θέαση της εικόνας του λατρευόμενου θεού. Μια τέτοια θέαση σημαίνει όχι μόνο την απλή χρήση της αίσθησης της όρασης, αλλά πρόκειται για πράξη αληθινής αντίληψης και πρόσληψης του θείου. Η θεότητα […] προσφέρει στους προσκυνητές την ευλογία. Η ίδια η διαδικασία της θέασης έχει καταστήσει τους πιστούς δεκτικούς σε αυτή την πρόσληψη της χάρης. […] Είναι αυτή που υπαγορεύει κυρίως τη δημιουργία των ειδώλων και των ναών που τα στεγάζουν. Η αλήθεια είναι ότι σαστίζει κανείς με την αφθονία των λατρευτικών αγαλμάτων στους ινδουιστικούς ναούς. Όμως παρά τον πολυθεϊστικό χαρακτήρα του ινδουιστικού θρησκεύματος, υπάρχουν διαδεδομένες λατρείες που εστιάζουν σε μια μεμονωμένη θεότητα, η οποία συγκεντρώνει όλα τα χαρακτηριστικά της θεϊκής ιδιότητας. Οι ινδουιστές αποδέχονται την ύπαρξη πολλών θεών ακριβώς επειδή δέχονται την πολυπλοκότητα της ύπαρξης. Γι’ αυτούς ο μονοθεϊσμός δεν είναι παρά μία οδός. Στην προσπάθεια να εξηγήσουν την άποψή τους, οι ινδουιστές σήμερα παρομοιάζουν το άπειρο με ένα διαμάντι. Καθώς οι αμέτρητες έδρες του πολύτιμου λίθου ακτινοβολούν, μια πλευρά του είναι πιο ελκυστική για έναν άνθρωπο απ’ ότι μια άλλη. Λατρεύοντας τον Σίβα ως μια όψη του θεού, ο πιστός δεν απορρίπτει την ύπαρξη άλλων όψεων, όπως αυτή του Βίσνου, του Κρίσνα ή του Γκανέσα. Αν θέλουμε να περιγράψουμε αυτή τη θεολογική άποψη, … θα ορίζαμε το θεό ως τον ‘Έναν εις τους πολλούς’ […] Ο ινδουισμός […] δέχεται τη φαινομενική πολλαπλότητα ονομάτων και μορφών. Τρεις κορυφαίες θεότητες κυριαρχούσαν στη θρησκευτική σκηνή -οι δύο αρσενικοί θεοί Βίσνου και Σίβα και η μεγάλη θεά Ντέβι ή Σάκτι (κυριολεκτικά «δύναμη). […] Οι πιστοί του Βίσνου του Σίβα ή της Ντέβι πιστεύουν ότι η θεότητά τους εμπεριέχει τις ιδιότητες και των τριών θεών».

Ντεέτζια, Β. (2001). Ινδική τέχνη, Αθήνα: Καστανιώτης

Ιστορίες στην πέτρα

«Η αφηγηματική διαδικασία είναι μια δραστηριότητα παγκόσμιας εμβέλειας και αιώνιας γοητείας. […] Εκμεταλλευόμενοι τη δύναμη της εξιστόρησης, οι βουδιστές της πρώιμης Ινδίας χρησιμοποίησαν την αφηγηματική τέχνη ως μέσο διάδοσης της πίστης τους. Τα γεμάτα παλμό αφηγηματικά ανάγλυφα με αναφορές στην καθημερινότητα εισήγαγαν τους επισκέπτες στο βίο του Βούδα. […] Τα κορυφαία γεγονότα του θρυλικού βίου του -γέννηση, απάρνηση, φώτιση, πρώτο κήρυγμα- μέσα από αυτές τις εικαστικές βιογραφίες αποδίδονταν με μια ιστορική διάσταση. Αυτές οι αφηγηματικές παραστάσεις δημιουργήθηκαν προκειμένου να κοσμήσουν τις στούπα, δηλαδή τους τύμβους που στέγαζαν ένα τμήμα των λειψάνων του Βούδα. […] Μια κατασκευή σε απομίμηση αλεξήλιου, υποδηλωτική του γένους και του υψηλού κοινωνικού κύρους, επιστεγάζει τη στούπα, προσδιορίζοντας παράλληλα τη θέση της λειψανοθήκης στην καρδιά του μνημείου. Οι πιστοί συρρέουν στη στούπα για να αισθανθούν κοντά στο Βούδα μέσα από τη σχετική προσέγγιση των λειψάνων του […] Σ΄ αυτήν την πρώιμη τέχνη ο Βούδας δεν αποδιδόταν με την ανθρώπινη μορφή, [γιατί θεωρήθηκε] ιεροσυλία το να απεικονιστεί εγκλωβισμένος σ’ ένα σώμα από το οποίο τελικά κατάφερε να αποδεσμευτεί […] Οι καλλιτέχνες σε συνεργασία με τις μοναστικές αρχές, κατέφυγαν σε νεωτεριστικές λύσεις. […] Θα παρουσίαζαν το βίο του Βούδα υποδηλώνοντας την παρουσία του με διάφορα “ίχνη”. Έτσι δημιουργήθηκε ένα μοναδικό εικαστικό σύστημα συμβόλων και εμβλημάτων. Τα αποτυπώματα ποδιών προσδιόριζαν το έδαφος πάνω στο οποίο βάδιζε, το αλεξήλιο αναφερόταν στο χώρο που καταλάμβανε, το άδειο κάθισμα παράπεμπε στην καθημερινή μορφή του και το μακρύ μονοπάτι συμβόλιζε την περιπατητική διαδρομή του».

Ντεέτζια, Β. (2001). Ινδική τέχνη, Αθήνα: Καστανιώτης

Ο Βουδισμός και η κινεζική τέχνη

«Ο Βουδισμός επηρέασε την κινεζική τέχνη, όχι μόνο προτείνοντας νέους στόχους, αλλά εγκαινιάζοντας μιαν εντελώς καινούρια στάση απέναντι στις εικόνες, ένα σεβασμό για τα επιτεύγματα του καλλιτέχνη. Οι Κινέζοι ήταν ο πρώτος λαός […] που εξίσωσε τον ζωγράφο με τον εμπνευσμένο ποιητή. Οι ανατολικές θρησκείες δίδασκαν πως δεν υπήρχε τίποτε σημαντικότερο από το να στοχάζεσαι σωστά, πράγμα που σημαίνει πως σκέφτεσαι και σταθμίζεις την ίδια την ιερή αλήθεια για πολλές ώρες χωρίς διακοπή, […] την εξετάζεις από όλες τις πλευρές με επιμονή. Μερικοί μοναχοί στοχάζονταν πάνω σε λέξεις, που τις σκέφτονταν και τις ξανασκέφτονταν, μέρες ολόκληρες, ακίνητοι. […] Άλλοι πάλι είχαν για αντικείμενα του στοχασμού τους στοιχεία της φύσης, λ.χ. το νερό, και το τι μπορούμε να διδαχτούμε από το νερό, πόσο ταπεινό είναι, πώς παραμερίζει κι έχει ωστόσο τη δύναμη να διαβρώνει βράχια, πώς είναι καθαρό και δροσερό και παρήγορο και δίνει ζωή στα διψασμένα χωράφια· ή τα βουνά, πόσο δυνατά κι αγέρωχα είναι, αλλά και πόσο αγαθά, αφού αφήνουν τα δέντρα να φυτρώνουν στις πλαγιές τους. Αυτή είναι ίσως η αιτία που η θρησκευτική τέχνη στην Κίνα χρησιμοποιήθηκε, τελικά […] περισσότερο για βοήθημα στην άσκηση του στοχασμού. Ευλαβικοί καλλιτέχνες άρχιζαν να ζωγραφίζουν το νερό και τα βουνά μ’ ένα πνεύμα σεβασμού, όχι για να διδάξουν ή απλώς για να διακοσμήσουν, αλλά για να προσφέρουν υλικό για βαθύ διαλογισμό».

Gombrich, E. (1994). Tο χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λ. Κάσδαγλη, Αθήνα: ΜΙΕΤ