Στις Αρχαίες Ανατολικές Εκκλησίες ή αλλιώς Μη-Χαλκηδόνιες ή Προχαλκηδόνιες Εκκλησίες συγκαταλέγονται οι Εκκλησίες που προέκυψαν από τη διάσπαση εξαιτίας του Χριστολογικού Όρου της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου στη Χαλκηδόνα. Αυτές απέκτησαν σταδιακά υπόσταση μετά τον 5ο αιώνα. Σήμερα υπάρχουν έξι τοπικές Εκκλησίες οι οποίες έχουν μεταξύ τους εκκλησιαστική κοινωνία.

Αυτές είναι οι εξής:
, η
, η
, η
, η
και η
.

Η Κοπτική Εκκλησία ή Κοπτική Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλεξάνδρειας έχει εκκλησιαστική δικαιοδοσία στην Αίγυπτο, την Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Ο επικεφαλής της Εκκλησίας και του Θρόνου της Αλεξάνδρειας είναι ο «Πατριάρχης Αλεξανδρείας στην Αγία Έδρα του Αγίου Μάρκου», ο οποίος έχει τον τίτλο του Κόπτη Πάπα. Η έδρα του, σήμερα, βρίσκεται στον Κοπτικό Ορθόδοξο Καθεδρικό Ναό του Αγίου Μάρκου στο Κάιρο της Αιγύπτου. Η λειτουργική γλώσσα της είναι τα κοπτικά και τηρεί το κοπτικό λειτουργικό τυπικό. Η Κοπτική Εκκλησία έχει περίπου 20-25 εκατομμύρια μέλη παγκοσμίως. Τα περισσότερα μέλη της ζούνε στην Αίγυπτο. Είναι η μεγαλύτερη χριστιανική Εκκλησία στη χώρα. Σύμφωνα με την παράδοση της ίδιας Εκκλησίας, αυτή ιδρύθηκε από τον απόστολο και ευαγγελιστή άγιο Μάρκο, στα μέσα του 1ου αιώνα.

Ο Καθεδρικός ναός του Αγίου Μάρκου στο Κάιρο

Κοπτικός Σταυρός

Κοπτική τέχνη. Εικονογραφημένο χειρόγραφο Ευαγγέλιο. Νταμιέττα, Αίγυπτος, 1179-80

Σύγχρονη κοπτική τέχνη. Μοναστήρι στο Brenkhausen, στη Γερμανία, έδρα του γενικού επισκόπου της Κοπτικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Γερμανία

Η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία ή Αρμενική Αποστολική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει δικαιοδοσία στην Αρμενία. Αυτή ήταν η πρώτη χώρα που υιοθέτησε τον Χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία της (αρχές του 4ου αιώνα, κατά παράδοση το 301). Σύμφωνα με την παράδοση της ίδιας Εκκλησίας οι ιστορικές καταβολές της τέθηκαν με το ιεραποστολικό έργο του αποστόλου Βαρθολομαίου και του αποστόλου Ιούδα Θαδδαίου (1ος αιώνας). Προκαθήμενος της Εκκλησίας είναι ο Καθολικός Πατριάρχης Απάντων των Αρμενίων και η έδρα του βρίσκεται σήμερα στο Ετσμιατζίν, το πνευματικό κέντρο των απανταχού Αρμενίων. Η λειτουργική γλώσσα της είναι τα κλασσικά αρμενικά και τηρεί το αρμενικό τυπικό. Σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρεται ως Γρηγοριανή Εκκλησία, λόγω του πρώτου επίσημου προκαθημένου της, του αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή. Η Αρμενική Εκκλησία έχει περίπου 9 εκατομμύρια πιστούς σε όλον τον κόσμο.

Καθεδρικός Ναός του Ετσμιατζίν

Αρμενικός Σταυρός, Μοναστήρι Sanahin, Αρμενία

Εσωτερικό του Καθεδρικού ναού Ισφαχάν, Ιράν

Εικονογραφημένο χειρόγραφο Ευαγγέλιο, 17ος αιώνας, Ισφαχάν, Ιράν

H Συριακή Εκκλησία ή, σύμφωνα με την επίσημη ονομασία της, Συριακό Ορθόδοξο Πατριαρχείο της Αντιόχειας και όλης της Ανατολής ή αλλιώς Δυτική Συριακή ή Συροϊακωβιτική Εκκλησία έχει σήμερα την έδρα της στη Δαμασκό της Συρίας. Η Εκκλησία αυτή ουσιαστικά ξεκίνησε στα μέσα του 5ου αιώνα, αλλά ανασυγκροτήθηκε και οργανώθηκε χάρη στο έργο του μοναχού Ιακώβου Βαραδαίου (543-578) στη Συρία και την Περσία. Χρησιμοποιεί τη Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιακώβου Αποστόλου και τη Συριακή ως επίσημη και λειτουργική της γλώσσα. Της Εκκλησίας ηγείται ο Σύρος Πατριάρχης Αντιοχείας. Στις αρχές του 20ού αιώνα χιλιάδες Συρορθόδοξοι πιστοί εξοντώθηκαν από τους Οθωμανούς. Σήμερα, αριθμεί περίπου 4 εκατομμύρια πιστούς σε Συρία, Λίβανο, Ιορδανία, Τουρκία, Ιράκ, Αίγυπτο, αλλά και στη Δύση.

Καθεδρικός ναός αγίου Γεωργίου, Παλιά Δαμασκός, Συρία

Συντηρημένες τοιχογραφίες από το εσωτερικό του ναού του μοναστηριού του αγίου Μωυσή του Αβυσσηνίου

Παναγία και Ιησούς, σύγχρονη συρο-ορθόδοξη τέχνη

Ο Χριστιανισμός εμφανίζεται στην Ινδία και συγκεκριμένα στο νοτιοδυτικό άκρο της, από αρχαιότατους χρόνους. Η τοπική χριστιανική παράδοση υποστηρίζει ότι εκεί έδρασε ο απόστολος Θωμάς, όπου και μαρτύρησε. Πιο πιθανό όμως είναι ο Χριστιανισμός να εμφανίστηκε εκεί τον 2ο ή τον 4ο αιώνα. Αργότερα, συνδέθηκε με την ανατολικοσυριακή Εκκλησία και είχε επαφές με νεστοριανούς. Τον 16ο αιώνα είχε επιρροές σε σημαντικό βαθμό από τους Καθολικούς. Τον 17ο συνέβη μια σημαντική αλλαγή, καθώς στην Ινδία δραστηριοποιήθηκε ο απεσταλμένος στην περιοχή του συριακού πατριαρχείου Αντιοχείας, με αποτέλεσμα ένα μεγάλο μέρος των Χριστιανών να ενταχθούν στη Συριακή Εκκλησία. Το 1960, περίπου, επικυρώθηκε η ζητούμενη ανεξαρτησία από το Συριακό Πατριαρχείο Αντιοχείας, αλλά αυτό είχε ως συνέπεια την ύπαρξη ενός νέου σχίσματος και τη δημιουργία από τη μια πλευρά, της Ιακωβιτικής Συριακής Εκκλησίας που ανήκει διοικητικά στην Αντιόχεια και από την άλλη, της ανεξάρτητης Μαλανκάρα Συριακής Εκκλησίας ή αλλιώς Ινδικής Εκκλησίας. Η γλώσσα της λατρείας είναι στα συριακά και σε τοπικές ινδικές γλώσσες και το εκκλησιαστικό τυπικό ακολουθεί τον δυτικό συριακό τύπο και το τυπικό της Μαλανκάρα. Συνολικά σήμερα αριθμούν περίπου 1,5 εκατομμύρια πιστούς.

Θεία Λειτουργία της Ιακωβιτικής Συριακής Εκκλησίας στην Ινδία

Ο Άγιος Geevarghese Mor Gregorios, ευρέως γνωστός ως Parumala Thirumeni (Επίσκοπος της Parumala), (15 Ιουνίου 1848 – 2 Νοεμβρίου 1902)

Αγία Τράπεζα πορτογαλικού στυλ στη Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία της Αγίας Μαρίας στο Kottayam, Ινδία

Η Αιθιοπική Εκκλησία ή Αιθιοπική Ορθόδοξη Tewahedo Εκκλησία, όπως είναι η επίσημη ονομασία της, είναι σε κοινωνία με την Κοπτική Εκκλησία και την Ερυθραιική Εκκλησία. Από την ίδρυσή της, τον 4ο αιώνα, στο τότε Βασίλειο του Αξούμ, μέχρι το 1959 ανήκε διοικητικά στην Κοπτική Εκκλησία της Αλεξάνδρειας, από την οποία απέκτησε αυτοκεφαλία. Οι πιστοί της υπολογίζονται από 30 έως 50, περίπου, εκατομμύρια και οι περισσότεροι ζουν στην Αιθιοπία. Ο αριθμός αυτός την καθιστά τη μεγαλύτερη σε αριθμό πιστών από τις Αρχαίες Ανατολικές Εκκλησίες. Η Λειτουργία τελείται σε τοπικές αρχαίες γλώσσες, κυρίως στην Geʽez και το λειτουργικό τυπικό της είναι το αλεξανδρινό. Η δικαιοδοσία της εκτείνεται στα όρια της Αιθιοπίας και η έδρα της είναι στην Αντίς Αμπέμπα.

Ο Καθεδρικός ναός της Αγίας Τριάδας, Αντίς Αμπέμπα, Αιθιοπία

Σταυρός πομπής από την περιοχή Amhara, Αιθιοπία (μέσα 20ού αιώνα), Brooklyn Museum

Άγιος Γεώργιος, η Σταύρωση και Βρεφοκρατούσα Παναγία, αιθιοπική τέχνη, πιθανόν αρχές 20ού αιώνα

Αιθιοπικό βιβλικό χειρόγραφο, University of Oregon Museum of Natural and Cultural History, Shelf Mark 10-844

Τρίπτυχη εικόνα, αιθιοπική τέχνη, τέλη 17ου – αρχές 18ου αιώνα

Γιορτάζοντας τα Επιφάνεια

Πλήθη συγκεντρώνονται στο λουτρό Fasiladas στο Gondar της Αιθιοπίας, για να γιορτάσουν το Timket - τα Θεοφάνεια

Η Εκκλησία της Ερυθραίας ή Ερυθραιική Ορθόδοξη Tewahedo Εκκλησία είναι σε κοινωνία με την Κοπτική και την Αιθιοπική Εκκλησία. Η ιστορία της συνδέεται με την ιστορία της Αιθιοπικής. Από την ίδρυσή της μέχρι το 1959 ανήκε διοικητικά στην Κοπτική Εκκλησία της Αλεξάνδρειας, οπότε και πέρασε στη δικαιοδοσία της Αιθιοπικής Εκκλησίας. Με την ίδρυση του κράτους της Ερυθραίας (1993) τέθηκε το ζήτημα της αυτοκεφαλίας της από την Αιθιοπική, οπότε και έλαβε χώρα το 1994. Η Κοπτική Εκκλησία την αναγνώρισε το 1994, οπότε και οι Εκκλησίες της Αιθιοπίας και της Ερυθραίας αναγνώρισαν πρωτείο τιμής στον Κόπτη Πατριάρχη. Οι πιστοί της υπολογίζονται στα 3, περίπου, εκατομμύρια και οι περισσότεροι ζουν στην Ερυθραία. Η Λειτουργία τελείται στην αρχαία γλώσσα Geʽez, αν και αυτή αντικαθίσταται σήμερα από την Tigrinya, ως την κύρια γλώσσα. Το λειτουργικό τυπικό της είναι το αλεξανδρινό. Η δικαιοδοσία της εκτείνεται στα όρια της Ερυθραίας και η έδρα της είναι στην πρωτεύουσα της χώρας, Ασμάρα.

Καθεδρικός Ναός Έντα Μαριάμ στην Ασμάρα

# Οθόνη Βοήθειας

Αρχαίες Ανατολικές Εκκλησίες.

# Καρτέλα Συντελεστών