Στο διάβα των αιώνων έγιναν προσπάθειες για να ενωθούν οι Εκκλησίες της Παλαιάς και της Νέας Ρώμης. Η πιο σημαντική προσπάθεια εγκαινιάστηκε με την αμοιβαία άρση των αναθεμάτων του 1054 μ.Χ. Το κλίμα των μεταξύ τους σχέσεων άρχισε να αλλάζει το 1959, όταν ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ιάκωβος συναντήθηκε με τον Πάπα Ιωάννη ΚΓ' στο Βατικανό, προετοιμάζοντας την επίσκεψη του Νουντσίου Τέστα στον Οικουμενικό Πατριάρχη. Ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ ακολούθησε το πνεύμα καταλλαγής και διαλόγου του προκατόχου του και προχώρησε σε κινήσεις καλής θέλησης, όπως η επιστροφή της κάρας του Αγίου Ανδρέα στην Πάτρα (1964) και των λειψάνων του Αγίου Σάββα στα Ιεροσόλυμα (1965). Εντέλει, στις 5 και 6 Ιανουαρίου 1964 συναντήθηκαν στο Όρος των Ελαιών, στα Ιεροσόλυμα ο Πάπας Ρώμης Παύλος ΣΤ΄ και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, ανταλλάσσοντας τον ασπασμό της αγάπης και της ειρήνης. Στο κοινό ανακοινωθέν που εκδόθηκε για τη συνάντηση αυτή η προσέγγιση των δύο ηγετών χαρακτηρίστηκε ως εκδήλωση αμοιβαίας αδελφοσύνης και γεγονός μεγάλης σημασίας.
Λίγο καιρό αργότερα πραγματοποιήθηκε η επίσκεψη του Μητροπολίτη Ηλιουπόλεως Μελίτωνος στο Βατικανό (5 Ιουλίου 1965). Αυτός συνέβαλε καθοριστικά προκειμένου να κλείσουν οι εργασίες της Β' Συνόδου του Βατικανού με την αμοιβαία άρση των αναθεμάτων. Ειδική Επιτροπή ιστορικών γνωμοδότησε ότι ήταν απερίσκεπτη η αμοιβαία ανταλλαγή των λιβέλων το 1054, ήταν συμβολικές χειρονομίες της έριδας μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης και ότι κακώς υπολογίζονταν ως πράξεις «αναθεματισμού». Έτσι, αποφασίστηκε και από τις δύο πλευρές να πραγματοποιηθεί η συμβολική «άρση των αναθεμάτων» του 1054 απαλείφοντας από τη μνήμη της Εκκλησίας το γεγονός εκείνο. Τελικά, η αμοιβαία άρση πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα στη Ρώμη και την Κωνσταντινούπολη την Τρίτη 7 Δεκεμβρίου 1965 και διαβάστηκε η Κοινή Δήλωση του Πάπα και του Πατριάρχη, οι οποίοι διατηρούσαν «την πεποίθηση ότι εκφράζουν την κοινή επιθυμία δικαιοσύνης και το ομώνυμο αίσθημα αγάπης των πιστών τους», ενθυμούμενοι το απόσπασμα από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο «Όταν προσφέρεις το δώρο σου στον ναό και εκεί θυμηθείς πως ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί, μπροστά στο θυσιαστήριο του ναού, το δώρο σου και πήγαινε να συμφιλιωθείς πρώτα με τον αδελφό σου, και ύστερα έλα να προσφέρεις το δώρο σου» (5, 23-24). Στη συνέχεια, υπογράμμισαν ότι: «Αποδοκιμάζουν τους προσβλητικούς λόγους, τις αβάσιμες κατηγορίες και τις αξιοκατάκριτες πράξεις, που εκατέρωθεν χαρακτήρισαν ή συνόδευσαν τα θλιβερά γεγονότα της εποχής εκείνης. Αποδοκιμάζουν επίσης και αίρουν από τη μνήμη και από το μέσο της Εκκλησίας τα επακολουθήσαντα αναθέματα, η ανάμνηση των οποίων επενεργεί μέχρι σήμερα ως κώλυμα στην εν αγάπη προσέγγιση, και τα παραδίδουν στη λήθη. Εκφράζουν, τέλος, τη θλίψη τους για τα λυπηρά προηγούμενα και τα μεταγενέστερα, τα οποία, υπό την επίδραση διαφόρων παραγόντων, μεταξύ των οποίων και η αμοιβαία έλλειψη κατανοήσεως και εμπιστοσύνης, οδήγησαν τελικά στην πλήρη διάσπαση της Εκκλησιαστικής Κοινωνίας». Η Δήλωση έκλεινε με την ελπίδα ότι «αυτή η πράξη θα είναι ευάρεστη στον Θεό, ο οποίος είναι έτοιμος να μας συγχωρήσει όταν συγχωρούμε ο ένας τον άλλο και θα εκτιμηθεί από ολόκληρο τον Χριστιανικό κόσμο, αλλά ιδιαιτέρως από το σύνολο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ως έκφραση αμοιβαίας ειλικρινούς θελήσεως προς καταλογή και ως πρόσκληση προς επιδίωξη, σε πνεύμα αμοιβαίας εμπιστοσύνης, εκτιμήσεως και αγάπης, του διαλόγου, ο οποίος θα οδηγήσει αυτές, με τη θέληση του Θεού, να επαναβιώσουν, κυρίως προς ωφέλεια των ψυχών και προς έλευση της Βασιλείας του Θεού, την πλήρη κοινωνία της πίστεως, της αδελφικής ομόνοιας και της ιερομυστηριακής ζωής, η οποία υφίστατο μεταξύ αυτών κατά τη διάρκεια της πρώτης χιλιετηρίδας της ζωής της Εκκλησίας». Τον Ιούλιο του 1967 ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ μετέβη στο Φανάρι πραγματοποιώντας επίσημη επίσκεψη και ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ανταπέδωσε τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς μεταβαίνοντας στο Βατικανό.
Λίγα χρόνια αργότερα ξεκίνησε ο επίσημος θεολογικός διάλογος μεταξύ των δύο Εκκλησιών, ο οποίος συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.
Συμπληρωματικά μπορείτε να αναζητήσετε τα εξής:
Αποσπάσματα από εκείνη την συνάντηση μπορεί κάποιος να
παρακολουθήσει στο κανάλι του Οικουμενικού Πατριαρχείου «The
Ecumenical Patriarchate» στο YouTube, το βίντεο με τίτλο: The
Meeting of Pope Paul VI and Ecumenical Patriarch Athenagoras in
Jerusalem - January 5-6, 1964.
Επίσης, στην ίδια πλατφόρμα μπορεί κάποιος να δει τα βίντεο των
ειδησεογραφικών παραγωγών:
- British Pathé (κανάλι: British Pathé), με τίτλο: The Papal Pilgrimage - Technicolor (1964) (από το 8:10 και μετά).
- Rome Reports (κανάλι: ROME REPORTS in English), με τίτλο: Paul VI trip to Jerusalem loaded with history and many firsts | Vatican.
Για τη συνάντηση μπορείτε να διαβάσετε και το κείμενο του Αριστείδη Πανώτη, Άρχοντα Ιερομνήμονα της Μ.τ.Χ.Ε. και ιστορικό, με τίτλο: Μια συνάντηση που άργησε 525 χρόνια, στο ιστολόγιο Φως Φαναρίου: fanarion.blogspot.com.
Αποσπάσματα από τη συνάντηση του Οκτωβρίου 1967 μπορεί κάποιος να παρακολουθήσει στο κανάλι του The Associated press (κανάλι: AP Archive) στο YouTube, με τίτλο: SYND 26 10 67 POPE MEETS PATRIARCH ATHENAGORUS IN ROME.