Αφού διαβάσετε και το παρακάτω κείμενο του Κυριάκου Πλησή, να συζητήσετε το θέμα της διαχρονικής λειτουργίας της γλώσσας μας.
Μπορείτε να παρακολουθήσετε και την ακόλουθη εκπομπή για την ελληνική γλώσσα από το αρχείο της ΕΡΤ (Αρχείο ΕΡΤ).

Κυριάκος Πλησής
Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική


   Θα μπορούσαμε να παραλληλίσουμε την έννοια του έθνους με την έννοια του κύβου. Όπως ο κύβος έχει τρεις διαστάσεις, έτσι και το έθνος. Οι διαστάσεις του έθνους είναι το παρόν, που υπολογίζεται από τη γεωγραφική του έκταση και την πληθυσμιακή του κατάσταση, η ιστορία του, που υπολογίζεται από τη χρονική της διάρκεια, και η ποιότητα του πολιτισμού που παρήγαγε, που υπολογίζεται από το ρόλο που διαδραμάτισε και διαδραματίζει στην εξέλιξη και διαμόρφωση του παγκόσμιου πολιτισμού. Ο όγκος ενός έθνους βρίσκεται από τον πολλαπλασιασμό των τριών αυτών διαστάσεων. Μπορούμε, έχοντας αυτά υπόψη, να πούμε πως το έθνος μας, παρόλο που η διάσταση του παρόντος είναι πολύ μικρή, είναι ογκωδέστατο, γιατί οι άλλες του διαστάσεις είναι τεράστιες.
   Το παρόν δεν μπορεί να θεωρηθεί, ούτε είναι, ανεξάρτητο από το παρελθόν, κατά τον ίδιο λόγο που η επιφάνεια της θάλασσας δεν μπορεί να θεωρηθεί ξεκομμένη από το βάθος της. Το βάθος που ξεκινά από το βυθό και καταλήγει στην επιφάνεια είναι η παράδοση ενός έθνους. Στη ζωή ενός έθνους τίποτε δε χάνεται και τίποτε δεν μπορεί να σταθεί, από μόνο του, ανεξάρτητο.
  Ο πιο βασικός φορέας αυτής της παράδοσης είναι η γλώσσα. Με τη γλώσσα μεταφέρονται όλες οι εμπειρίες, όλες οι συγκινήσεις, όλες οι αποχρώσεις της σκέψης της ομαδικής ψυχής και των ατόμων, όσων έζησαν σ’ αυτό το χώρο. Η γλώσσα είναι η κιβωτός όπου αποθηκεύτηκε ό,τι μπορεί να ονομασθεί πνευματική ιστορία του έθνους. Αν θέλουμε να έχουμε πραγματική εθνογνωσία, η μελέτη της γλώσσας μας είναι απαραίτητη.
  Ό,τι πέρασε δε χάθηκε. Ανιχνεύεται μέσα στις σημερινές μορφές της εθνικής μας ζωής είτε εμφανώς είτε αφανώς. Και οι λέξεις και οι δομές της γλώσσας, κι αν ακόμη οι δεύτερες άλλαξαν και των πρώτων η σημασία μετάπεσε, διαμόρφωσαν τα χρωματοσώματα της εθνικής μας ταυτότητας.
  Είμαστε ένας πολύ πλούσιος λαός, παρόλη την κακομοιριά μας. Κατά τη διάρκεια της πολύχρονης ιστορίας μας αναπτύχθηκαν μορφές ζωής από τις πιο σύνθετες. Η μοίρα του ανθρώπου παιδεύτηκε καθ’ υπερβολήν. Δεν ξέρω άλλο πολιτισμό πιο «ανθρώπινο». Η ζωή κι ο θάνατος, ο άνθρωπος κι ο Θεός, ο άνθρωπος και η φύση, ο άνθρωπος ως ενέργεια και ως ουσία είναι τα πεδία όπου κινήθηκε αυτός ο πολιτισμός. Αυτά τα οριοθέτησε με τη φαντασία του, την ενόρασή του, τη διαίσθησή του, το λόγο του. Κι όλα αυτά εκφραστήκανε με τη γλώσσα. Η γλώσσα παιδεύτηκε να εκφράσει τις συλλήψεις της φαντασίας, τα σκιρτήματα της ψυχής και τις λεπτές αποχρώσεις των διαλογισμών του. Σαν αποτέλεσμα αυτής της παιδείας έχουμε την πιο πλούσια γλώσσα, που μ’ αυτήν εκφράστηκαν υψηλά διανοήματα και διαιώνια ανθρώπινα πάθη.
   Οι ιστορικές γλώσσες έχουν ένα ειδικό βάρος, που καμιά από τις νεότερες γλώσσες δεν μπορεί ν’ αποχτήσει. Έχουν διαμορφωθεί σε μιαν εποχή όπου ο άνθρωπος ανακάλυπτε τον κόσμο και τον εαυτό του. Τόσο οι κοσμογονικοί μύθοι όσο και οι βασικές δομές της έκφρασής του και οι λέξεις που εξέφραζαν αυτά τα ριζώματα έχουν χαρακτήρα αρχέγονης μήτρας ή προτύπου, σύμφωνα με το οποίο αναπλάστηκαν οι μετέπειτα «μύθοι» και τα μετέπειτα λεχτικά σχήματα. Όσο και να πλουτίστηκε το λεξικό σε λήμματα – και πλουτίστηκε αφάνταστα – σε ρίζες αυτός ο εμπλουτισμός είναι πολύ περιορισμένος. Κάθε λέξη ενός λεξικού έχει την αξία της. Εκπληρώνει μια αναγκαιότητα, την αναγκαιότητα που τη γέννησε. Όμως δεν έχει την ίδια βαρύτητα. Αρκεί μονάχα να συγκρίνουμε λέξεις όπως: Δίκη, Ύβρις, Τίσις με τις αντίστοιχές τους δικαιοσύνη, «ύβρη», εκδίκηση, για να δούμε την τεράστια διαφορά. Πολύ πιο αβαρείς είναι οι λέξεις της βιομηχανικής και μεταβιομηχανικής μας εποχής. Ο λόγος είναι γιατί οι πιο πολλές απ’ αυτές δεν αντιπροσωπεύουν κανένα βίωμα και καμιά νοητική σύλληψη. Δημιουργήθηκαν για να ευκολύνουν την επικοινωνία των ανθρώπων σ’ ένα εντελώς μηχανιστικό επίπεδο. Η διεθνοποίηση αυτών των όρων είναι πολύ εύκολη, ανάλογη με την ευκολία της μεταπρατικής των βιομηχανικών προϊόντων. Το σινεμά, η Τ.V., η φράξια, το πλάνο δεν κρύβουν τίποτε πίσω από τις λέξεις παρά τα αντικείμενα τα οποία υποδηλώνουν. Κάτι ανάλογο συμβαίνει σήμερα και με τις πνευματικές επιστήμες. Έχουν κι αυτές μεταπέσει στην κατηγορία των εφηρμοσμένων επιστημών· κατάντησαν κι αυτές τεχνολογικές επινοήσεις του ανθρώπου.

Πηγή: Κυριάκος Πλησής, Ο ένδον κόσμος, έκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1985.